Groene waterstof: tussen droom en doorbraak

Waterstof werpt zich op als een duurzaam alternatief voor fossiele brandstoffen, maar om de voordelen te benutten, is voldoende voorraad nodig. De Europese Unie heeft grote ambities met duurzame waterstof. Zijn die plannen haalbaar?  

Waterstof speelt een cruciale rol in de duurzaamheidsstrategie van de Europese Unie. Ondanks de vele mooie beloftes, staat de economie rond waterstof nog in de kinderschoenen. Her en der wordt zelfs al getwijfeld of duurzame waterstof niet meer dan een droom is. 

We nemen polshoogte bij Adwin Martens, oprichter van WaterstofNet vzw, de sectorvereniging voor Vlaanderen en Nederland. “De hele keten voor waterstof moet in één keer worden opgebouwd. Dit zal in kleine stapjes verlopen.” Staat duurzame waterstof voor de grote doorbraak?  

Groen, blauw of grijs  

Waterstof is het eerste element in het periodieke systeem. Het eenvoudigste en meest voorkomende element heeft alle kwaliteiten om een duurzame energiebron te zijn. Tijdens het gebruik van pure waterstof komen geen vervuilende gassen vrij, zoals CO2.  

Dat betekent niet dat alle waterstof per definitie even duurzaam is, benadrukt Martens. “Waterstof is een energiedrager, maar hoe je het maakt, bepaalt hoe groen het is. Het merendeel van de waterstof die we vandaag gebruiken, is ‘grijze’ waterstof, die wordt geproduceerd uit aardgas. Bij elke geproduceerde ton waterstof komt een kleine 10 ton CO2 vrij. Als de CO2 wordt afgevangen en opgeslagen, dan is het al veel duurzamer: we spreken dan van ‘blauwe’ waterstof. Nog duurzamer is waterstof die als nevenproduct uit de productie van chloor wordt gehaald, maar daarvan zijn de hoeveelheden beperkt.   

Waterstof veroorzaakt geen emmissies, maar hoe je het maakt, bepaalt hoe duurzaam het is.

Adwin Martens, oprichter van WaterstofNet vzw

‘Groene’ waterstof is de meest duurzame vorm. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van elektrolyse om wateratomen (H20) op te splitsen in waterstof en zuurstof. De energie moet dan wel afkomstig zijn van hernieuwbare bronnen zoals zonne- of windenergie. “Om van groene waterstof te spreken, heb je zowel water als groene elektronen nodig”, zegt Martens. Tenslotte is er nog ‘roze’ waterstof die met kernenergie geproduceerd wordt. 

Aanbod stuurt vraag  

Een ander voordeel van waterstof is dat het vele mogelijke toepassingen heeft. Van brandstof voor voertuigen, een energiebron voor huishoudens en bedrijven tot een grondstof voor de chemische industrie. Waarom is waterstof vandaag dan nog niet zo alomtegenwoordig zoals al vele jaren wordt aangekondigd? Martens: “Er moet vanaf de grond een toeleveringsketen en afzetmarkt voor groene waterstof worden opgebouwd. Dit is anders dan bij elektriciteit. We zijn eerst gebouwen gaan elektrificeren en dan pas groene stroom beginnen ontwikkelen. Nu is er nog geen sprake van een waterstofnet.”  

In de meeste sectoren bepaalt de vraag het aanbod, maar bij waterstof geldt dit zeker ook in de omgekeerde richting. “Ik ben van mening dat de staalindustrie en chemische bedrijven de grootste afnemers van duurzame waterstof zullen zijn. In deze industrieën wordt al waterstof gebruikt, maar nu nog voornamelijk uit aardgas. Prijs zal een belangrijke factor worden, maar er moet ook de garantie zijn dat er voldoende aanbod is. Met een paar ton die drie tot vier keer duurder is, ga je deze bedrijven niet kunnen overtuigen te investeren in duurzame waterstof.”  

Realiteitscheck voor Europa  

Aan ambities met waterstof nochtans geen gebrek bij de Europese Unie. In 2020 zetten de Unie zijn waterstofstrategie uit, met een herziening in 2022. Tegen 2030 moet tien miljoen groene waterstof geproduceerd worden op Europees grondgebied. Nog eens tien miljoen ton moet via import aangebracht worden. De Europese Unie ziet in waterstof, en bij voorkeur groene waterstof, een belangrijke katalysator om de duurzame transitie van de industrie op gang te trekken.  

De waterstofdoelstellingen zijn mee ingegeven door geopolitieke belangen. De Europese Unie wil zijn afhankelijkheid van Russisch gas liefst helemaal afbouwen, nu Brussel en Moskou door de Oekraïne-oorlog op gespannen geopolitieke voet staan. Enkel met een volwassen (en duurzame) energieproductie op eigen grondgebied kan Europa zelf in zijn energiebehoeften voorzien.  

Als Europa wil dat bedrijven duurzame waterstof produceren en aankopen, moet het hen duidelijk maken wat duurzame waterstof precies is.

Adwin Martens, oprichter van WaterstofNet vzw

Toch is het Europese Rekenhof streng voor de waterstofplannen. Volgens het Rekenhof zijn de opgelegde doelen te veel gebaseerd op ‘politieke wil’ en niet op grondige analyses. De plannen hebben een ‘realiteitscheck’ nodig, concludeert het Hof in een rapport.  

Martens kan die kritiek volgen. “Vanuit politieke kant is het makkelijk om dit allemaal te zeggen, maar we moeten de hele keten voor duurzame waterstof nog opbouwen. De doelstellingen zijn op een jaar tijd bijna verviervoudigd van vijf miljoen ton naar twintig miljoen ton. Het ene land heeft een gunstiger klimaat voor productie dan het andere, maar ik heb landen als Nederland, Spanje en Portugal beloftes horen maken waarvan ik me oprecht afvraag hoe ze dat voor elkaar gaan krijgen op de voorgestelde korte termijnen.”  

Er is nog een ander probleem met het Europese kader rond waterstof, merkt Martens op. “Europa gaat voor mij ook de mist in met de definities en certificeringen. Een duidelijke omschrijving en regels zouden moeten worden afgesproken op Europees niveau in samenwerking met de lidstaten. Als Europa wil dat bedrijven duurzame waterstof produceren en aankopen, moet het hen duidelijk maken wat duurzame waterstof precies is. Nu is die definitie onduidelijk.”  

Goede punten voor België  

Martens spreekt zich positiever uit over de aanpak van de Belgische overheid. “België heeft het naar mijn mening slimmer aangepakt, of in ieder geval toch realistischer. De overheid heeft ingezien dat we onvoldoende wind- en zonne-energie hebben om zelf miljoenen tonnen groene waterstof te produceren en zet meer in op import. De doelstellingen van België zijn nog altijd ambitieus, maar bewandelen een veel realistischer pad dan andere landen. Als het Rekenhof de lidstaten individueel zou beoordelen, zou België van mij goede punten mogen krijgen.”  

Van droom naar doorbraak  

Groene waterstof heeft zeker het potentieel om bij te dragen aan een duurzamere energiemix, maar het ecosysteem staat nog in de kinderschoenen. Op termijn zal moeten blijken of de Europese strategie effectief blijkt, en of duurzame waterstof zijn beloftes kan waarmaken. De grote doorbraak lijkt wel steeds dichterbij te komen.  

Martens vindt het daarom jammer dat in de publieke opinie groene waterstof wel eens in twijfel wordt getrokken. “Ik vind dat de media te veel een polariserende discussie voeren over waterstof tegenover elektriciteit. Het gaat er helemaal niet om welk kamp gaat winnen. Als je toegang hebt tot duurzame stroom, moet je dat absoluut gebruiken. Maar anders dan bij waterstof stellen we ons bij elektriciteit niet de vraag of die ‘groen’ is. Bovendien zien we dat in Azië en met name in China de vooruitgang rond toepassing spectaculair snel gaat. Europa moet sneller schakelen om de boot niet te missen.”  

“We moeten eerst de basisinfrastructuur voorzien zodat mensen binnen hun omgeving toegang hebben tot duurzame stroom én duurzame waterstof. Dan pas kan je objectief bekijken wat voor wie de beste keuze is. De beste oplossing zal een combinatie van beide zijn”, klinkt zijn slotbetoog.