Op naar 65 procent: haalt België de Europese doelstelling? 

In 2023 werd een recordhoeveelheid elektronisch afval opgehaald in België. We zijn op goede weg om de Europese doelstellingen te bereiken, maar we zijn er nog niet. Kan België komaf maken met e-waste?  

Elektronisch afval, ofwel e-waste, is één van de snelst groeiende afvalstromen. In zijn Global E-waste Monitor schat Unitar, het onderzoeksinstituut van de Verenigde Naties, dat in het jaar 2022 alleen al 62 miljoen ton e-waste geproduceerd werd, wat neerkomt op 7,8 kilogram voor iedere persoon op aarde. De snelheid waarmee de hoeveelheid e-waste toeneemt, is alarmerend. Aan het huidige tempo zouden we tegen 2030 aan 82 miljoen ton per jaar kunnen zitten. 

Op wereldschaal is Europa één van de grootste bijdragers aan elektronisch afval. Nergens ter wereld wordt meer e-waste per inwoner geproduceerd dan in Europa (17,6 kg). Gelukkig is Europa ook een goed voorbeeld voor recyclage, want we halen de hoogste recyclagegraad (42,8%). Met strenge normen voor inzameling en recyclage van elektronisch afval en regels voor elektronicafabrikanten probeert de Europese Unie de e-waste-berg onder controle te houden. Hebben die maatregelen effect en hoe gaat België om met e-waste? 

Neveneffect van digitalisering 

E-waste is een brede term voor alle mogelijke vormen van elektronisch afval. Ieder elektronisch apparaat zal ooit tot e-waste wederkeren vanaf het niet meer in gebruik is. Dat e-waste toeneemt, is in zekere mate een onvermijdelijk gevolg van hoe de maatschappij veranderd is. 

De digitalisering speelt de laatste jaren een grote rol. We hebben simpelweg meer elektronische apparaten dan vroeger, en geen enkel toestel gaat eeuwig mee. Doe voor jezelf maar eens de test hoeveel elektronische apparaten je thuis hebt staan. Dit in combinatie met de wegwerpcultuur is een cocktail voor e-waste. Wanneer een toestel stuk gaat, denken we er nog te gemakkelijk aan om een nieuw toestel te kopen in plaats van het te laten repareren.  

E-waste kan uit onverwachte hoeken komen. De groene energietransitie zal evengoed voor meer elektronisch afval zorgen. Versleten zonnepanelen en batterijen van elektrische auto’s dreigen de komende jaren mee op de afvalberg te belanden.  

Recordinzameling in België 

Inzameling en recyclage zijn van groot belang in de strijd tegen e-waste. Elektronica vereist een andere behandeling dan doorsnee huis-, tuin- en keukenafval. Daarom kan je het niet meegeven met de afvalophaling. Elektronische apparaten bevatten naast zendertjes, sensoren en andere speciale componenten vaak ook giftige vloeistoffen die schadelijk kunnen zijn voor mens en milieu wanneer ze in onze leefomgeving verzeilen. 

De ingezamelde hoeveelheid e-waste stijgt jaar op jaar en bereikte in 2023 een recordhoogte met een kleine 170.000 ton. Inzamelaars zoals Recupel zorgen ervoor dat het elektronische afval tot bij gespecialiseerde firma’s terechtkomt, die het op een correcte manier verwerken. Je vindt Recupel-ophaalpunten bij menig containerpark. Breng je afgedankte elektronische apparaten enkel binnen bij erkende inzamelpunten. Zogenaamde ‘schroothandelaars’ verwerken het afval zelden op een veilige manier. Ook het exporteren van e-waste naar landen in Afrika en Azië is geen duurzame oplossing. In minder ontwikkelde landen beschikt men nog niet over de technologie om e-waste te recycleren, en belandt het uiteindelijk gewoon elders op de afvalberg. 

“Je oude smartphone of laptop is letterlijk goud waard: een gemiddelde laptop bevat tot een halve gram goud.” 

Je afgedankte toestellen binnenbrengen heeft meerdere voordelen. Die oude telefoon of laptop kan goud waard zijn. Dit mag je letterlijk nemen: een gemiddelde smartphone bevat 0,025 gram goud, een laptop tussen de 0,2 en 0,5 gram. Uit afgedankte toestellen kunnen waardevolle grondstoffen gerecupereerd worden die kunnen hergebruikt worden voor productie van nieuwe toestellen. Recyclage stimuleert de circulaire economie.  

65 procent 

De Europese Unie wil hard optreden tegen e-waste zoals ze dat het beste kan: met strenge regulering voor bedrijven. Iedere lidstaat moet 65 procent van elektronische apparaten die op de markt worden gebracht, uiteindelijk weer inzamelen. Daarvoor moet men eerst weten hoeveel elektro er in omloop is, en daar loopt het nog wel eens mis, concludeerde Deloitte in een onderzoek. Minstens dertig procent op de Belgische markt is ‘onvindbaar’. Er geldt sinds kort een rapporteringsplicht voor verschillende schakels in de elektronicaketen om meer zichtbaarheid te krijgen in de hoeveelheid e-waste. Producenten, inzamelaars, verkopers, verwerkers en andere partijen zullen tegen november moeten rapporteren hoeveel elektronisch afval zij (potentieel) in de markt hebben gebracht en hoeveel zij er weer hebben uitgehaald.  

“Alle lidstaten moeten 65 procent van elektronische apparaten die op de markt worden gebracht uiteindelijk weer inzamelen.”

Meten is weten en moet een volgende stap naar die symbolische 65 procent inluiden. Na het recordjaar 2023 is België op de goede weg met een inzamelpercentage van net meer dan vijftig procent. Zonnepanelen buiten beschouwing zou dat zelfs 58 procent zijn, berekende het Belgische bedrijf BeWeee, dat een tool ontwikkelde om de rapportering te vereenvoudigen. België zit met dit percentage in de Europese kopgroep, zoals cijfers van Eurostat bevestigen. In 2021 zat België aan 14,63 kg opgehaalde e-waste per inwoner. Enkel Oostenrijk, Finland en Frankrijk deden beter, Nederland haalt 11,67 kg per inwoner op. 

Er is mooie progressie gemaakt, maar Recupel merkt dat er nog veel ruimte voor verbetering is om aan de Europese norm te geraken. Een recente studie van het bedrijf toonde dat ieder Belgisch gezin gemiddeld 106 elektrische apparaten in huis heeft, waarvan zeker twaalf niet meer gebruikt worden. Dit komt volgens Recupel neer op 55 miljoen ongebruikte elektrische toestellen in België. Met al die apparaten zou je de Boerentoren in Antwerpen vijf keer volledig kunnen vullen. Het zijn voornamelijk stekkers en verlichting die eens ze hun dienst gedaan hebben, in een kast verdwijnen.  

De studie peilt verder naar waarom consumenten hun afgedankte toestellen niet binnenbrengen. Daaruit blijkt dat Belgen een stimulans nodig hebben om naar het recyclagepark te gaan, omdat het ‘een gedoe’ is. Een andere veelgenoemde reden om apparaten in huis te houden is het geloof dat ze nog kunnen hersteld worden. Of dat dan ooit effectief gedaan wordt, laat de studie in het midden. Verkeerd recycleren van elektro komt ook regelmatig voor: dertien procent gaf toe al eens elektro bij het huisvuil te hebben weggegooid. Het feitelijke percentage ligt wellicht nog hoger. 

Regels voor fabrikanten 

Het gedrag van consumenten zal een belangrijke factor zijn in de strijd tegen e-waste. De Europese Unie legt de verantwoordelijkheid in de eerste plaats bij fabrikanten. Zij moeten zich aan steeds strengere regels rond duurzame productie en hergebruik van toestellen houden. Het mag volgens de Europese Unie niet meer de bedoeling zijn dat consumenten ieder jaar apparaten weggooien om de nieuwste, hipste gadgets te kopen. 

Een goed voorbeeld hiervan is de verplichte omschakeling naar USB-C als standaard voor opladers. Deze wet, die sinds eind 2024 van kracht is, houdt in dat je voor ieder elektronisch apparaat met een batterij, van smartphones tot fotocamera’s, in principe dezelfde oplader moet kunnen gebruiken. Zo dien je niet meer voor ieder apparaat een aparte oplader te kopen die uiteindelijk mee met het apparaat op de afvalberg belandt. De overgangsperiode voor laptops loopt in 2026 af. 

Maar de Europese Unie wil er op andere manieren voor zorgen dat je je apparaten langer kan gebruiken. Het recht op reparatie verplicht fabrikanten om ook voorbij de wettelijke garantie herstellingen aan te bieden en de consument heeft geen ‘bewijslast’ meer dat een defect dat binnen de garantie optreedt, door nalatigheid of foutief gebruik veroorzaakt is. Fabrikanten moeten verder ook zelfreparaties ondersteunen door onderdelen en handleidingen toegankelijk te maken voor handige gebruikers. De EU wil voor software nog een minimale ondersteuningstermijn van vijf jaar doorduwen.