Binnenkijken in een circulair kantoorgebouw op Kamp C: “Circulair bouwen is investeren in materialen”

Met maar liefst 2.400 vierkante meter is ‘t Centrum een circulair kantoorgebouw om u tegen te zeggen. Het ligt midden in het groen, op de site van Kamp C in Westerlo, en staat bol van de innovatie. “Een pioniersproject waarbij de betrokkenen elkaar pushten om verder te gaan.” 

Kamp C, wat een geschikte naam voor een plek waar circulariteit hoogtij viert. “De C in de naam is nochtans puur toeval”, vertelt projectmanager Emiel Ascione. “Dit is een oude militaire site die opgedeeld was in drie delen: Kamp A, Kamp B en Kamp C. Kamp C bestond al lang voordat er sprake was van circulair bouwen.” 

Vandaag is Kamp C de uitvalsbasis voor het Provinciaal Centrum Duurzaam Bouwen en Wonen. Hun missie? De transitie naar een duurzamere bouwsector versnellen. “Door dingen tastbaar en zichtbaar te maken willen we de brug slaan tussen theorie en praktijk.” 

Aanbesteden op kwaliteit

Toen de werknemers van Kamp C toe waren aan een nieuwe werkplek, namen ze vanuit hun expertise het bouwproject zelf in handen. Voor de aanbesteding kozen ze een aanpak die afweek van de gemiddelde overheidsopdracht. Ascione: “We hebben niet op prijs gegund, alleen op kwalitatieve selectiecriteria – het plan van aanpak, de circulariteit, het schetsontwerp. Dat gaf ons de ruimte om de innovatie aan de partners over te laten, in de vorm van een consortium waarbij elke partij input heeft. Vaak wordt gedacht dat aanbesteden op prijs wettelijk verplicht is. Dat klopt niet.” 

Die insteek leverde een ander bouwtraject op. “Je krijgt allemaal mensen rond de tafel die mee denken en elkaar pushen om verder te gaan. Dat is de grootste sterkte geweest van het project.” 

Intensieve voorfase

in januari 2020 ging de gunning naar Kamp Circulair, een bouwconsortium met zeven bedrijven. Een goed jaar later – in mei 2021 – startten de werken. De voorfase was intensief, bevestigt Ascione: “Wekelijks zaten we met het consortium samen om het finale ontwerp uit te werken. Alle mogelijke scenario’s werden daarbij onder de loep genomen. Bij circulair bouwen ontwerp je niet alleen een gebouw voor de noden vandaag maar ook voor die van de toekomst.” 

Het gebouw is bijvoorbeeld zodanig samengesteld dat het in twee gesplitst kan worden – dankzij twee luchtgroepen, ontkoppelde technieken en doordachte toegankelijkheid. “Mocht het ooit nodig zijn om grote secties weg te halen of bij te bouwen, dan kan dat”, aldus Ascione.

Opslag van materialen

Een jaar denkwerk, dat is lang. “Het ging hier om een pionierstraject waarbij we de concrete invulling openlieten”, relativeert Ascione. “Als een opdrachtgever meer richting aangeeft, kan het sneller. Ook een renovatie gaat sneller, door de bestaande structuur. Een wat langere ontwerpfase is wel eigen aan circulair gebouw, het moet ten slotte toekomstbestendig zijn.”

Het demonteerbare karakter is enorm doorgedreven. “Tot en met de funderingen: alles kan losgeschroefd en weggenomen worden. Ons gebouw is eigenlijk een opslag van materialen. Dankzij het BIM-model waar een materialenpaspoort met technische fiches en montagegegevens aan hangt, weet je over twintig jaar nog altijd wat erin zit.” 

Gestandaardiseerd

Het gebouw staat op een CLT-structuur met grids van vijf bij vijf meter. “Afmetingen die ideaal zijn om de hoeveelheid materiaal beperkt te houden”, aldus Ascione. Het modulaire gestandaardiseerde grid werd voor dit project uitgedacht. Alle aansluitende elementen – wanden, vloeren, kolommen of balken – konden daardoor gestandaardiseerd worden. Ook de funderingssokkels zijn geprefabriceerd.  Ascione: “Als we in de bouwsector willen verduurzamen, moeten we meer naar standaardisatie en prefab-processen.” 

Op de werf zelf werden er alleen droge verbindingstechnieken gebruikt. Dat maakte de bouw weersonafhankelijk. Geen wachttijden dus en een snel tempo: tussen de eerste spadesteek en de ingebruikname zaten maar elf maanden. 

Waarde behouden

Of circulair bouwen met duurder is? Ascione: “Een houten gebouw zoals dat van ons kost meer dan een betonnen exemplaar maar het prijsverschil wordt kleiner. Als we in de toekomst de echte impact van de materialen beter in kaart kunnen brengen en in de prijs laten doorwegen, en op lange termijn het waardebehoud van de componenten kunnen incalculeren, dan wordt het pas echt voordeliger.” 

“Bij circulair bouwen investeer je in materialen, niet in het gebouw”, gaat Ascione verder. “Materialen behouden hun waarde als je ze juist toepast. Door droge verbindingstechnieken te gebruiken bijvoorbeeld. Stort je ze ter plaatse of plak je ze aan elkaar, dan zijn ze niet veel meer waard. Al is het niet eenvoudig om de blik te verleggen, je moet het geld ten slotte kunnen neerleggen. Maar als er van overheidswege meer incentives komen, kan dat snel kenteren. “ 

Ook circulair bouwen? Enkele adviezen
Of Ascione als projectmanager advies heeft voor bedrijven die zich op het circulaire bouwpad willen begeven? 
Doe doordacht
Circulair bouwen is meer voor-denken dan na-denken. Stort je er niet ondoordacht in. Snel-snel willen starten is een slecht idee. Anderzijds moet je er op zeker moment wel aan beginnen, anders blijf je ter plaatse trappelen.
Kijk bij anderen
Er zijn steeds meer voorbeeldtrajecten van circulair bouwen voorhanden. Onze bestekken staan bijvoorbeeld allemaal op de website. Raadpleeg de ervaringen van anderen.
Zoek de juiste partners
Samenwerking is belangrijk. Zoek iemand waar je vertrouwen in hebt. Bij overheidsopdrachten die op prijs gegund zijn, is dat vaak een probleem. Er durft dan al eens een hiërarchische, conflictgebaseerde relatie te ontstaan. Dat vermijd je beter. 
Betrek iedereen
Intern draagvlak is belangrijk. Betrek iedereen bij het proces, van de persoon die aankoopt tot degene die aan het onthaal zit. Binnen een organisatie vraagt dat vaak om een mentaliteitsshift. Schrijf ook neer wat circulair bouwen concreet voor je organisatie betekent. Anders riskeer je dat het uitwaaiert tot een containerbegrip.

Facts & figures
• ‘t Centrum is het eerste volledig circulaire kantoorgebouw in Vlaanderen. Het bestaat uit herbruikbare materialen en kan volledig gedemonteerd en elders heropgebouwd worden. De drie bouwlagen zijn goed voor 2.400 m² in totaal. Prijskaartje: 1 miljoen euro.
• Ten opzichte van traditionele gebouwen met een gelijkaardige omvang bespaart het zo’n 800 ton CO2 (de captatie van circa 70 hectare bos) over de levenscyclus heen.
• De bedrijven van het bouwconsortium: Beneens bouw en interieur, West Architectuur, Streng-th, Muurtuin, Tenerga, TENgroup en VITO.
• De groene buitenmuur is een total value wall, gerealiseerd door Muurtuin. Hij wordt beregend met grijs water van de douches en handenwassers. Planten zuiveren het water zodat het opnieuw gebruikt kan worden voor de toiletten. 
• De houten gevelbekleding komt van voormalige evenementenlocatie Hangar 26 in Antwerpen. Maatwerkbedrijf Kunnig friste het hout op. 
• Alleen in de geprefabriceerde funderingssokkels en in de liftput zit milieuvriendelijk beton – een mengsel van Urbcon zonder cement en met alternatieve bindmiddelen en gerecycleerde granulaten. 
• Een gebouwbeheersysteem van Calculus monitort water en energieverbruik. De algoritmes houden menselijke aanwezigheid en gedrag in de gaten maar ook de weersvoorspelling. Zo wordt de regenwaterput niet bijgevuld als het daags nadien gaat regenen.
• Verwarmen en koelen gebeurt op basis van de temperatuur van de aarde, met een BEO-veld van 18 thermische boringen tot 150 meter diep. 
• Onder de vloer van het gelijkvloers zit een isolatielaag van 60 centimeter schelpen.