De verborgen risico’s in de waardeketen

Kmo’s missen vaak de middelen of expertise om hun waardeketen en bijhorende risico’s in kaart te brengen. De Green Deal Waardeketens van de Vlaamse Overheid biedt soelaas. 

De meeste kmo’s staan er niet bij stil, maar elk bedrijf is op een of andere manier gelinkt aan impacten op mens of milieu doorheen de waardeketen van producten en diensten. De vraag is niet óf die impact er is, maar waar ze zich bevindt, hoe deze impact kan leiden tot bedrijfsrisico’s en -opportuniteiten, en wat een bedrijf ermee kan doen. 

De Green Deal Waardeketens wil kmo’s daar de handvaten voor geven: welke stappen zet je als onderneming om je impact in kaart te brengen en daarmee samenhangende bedrijfsrisico’s te voorkomen? We spraken met Boris Verbrugge, expert bij Möbius, en Maaike Van Overmeire van VLAIO die mee de nieuwe Vlaamse Green Deal Waardeketens uit de grond stampten. Dat is een driejarig begeleidingstraject voor kmo’s rond de verduurzaming van hun waardeketens. 

Due diligence 

Due diligence is een concept dat reeds langer bekend staat bij juristen en financiële profielen als het “boekenonderzoek” dat je doet bij, bijvoorbeeld, een investering of overname. De laatste jaren wordt het concept ook steeds vaker gebruikt in een context van duurzaamheid. 

“Om due diligence te begrijpen moet je ook weten wat verantwoord ondernemen is”, begint Verbrugge. “Verantwoord ondernemen houdt in dat je als bedrijf redelijke stappen zet om een negatieve impact op mens en milieu doorheen je waardeketen te voorkomen.” 

Due diligence gaat in essentie om de processen die je moet hanteren om verantwoorde bedrijfsvoering in de praktijk om te zetten. Hoewel het in de eerste plaats gaat om het voorkomen van negatieve impacten op mens of milieu, stelt het je ook in staat om beter om te gaan met bedrijfsrisico’s. 

Hoog-risicosectoren  

“We kunnen stellen dat elk bedrijf gelinkt is met een negatieve impact”, stelt Verbrugge. “In sommige sectoren is die impact echter meer uitgesproken dan in andere sectoren.” Zo worden sectoren als textiel, de bouw, of bepaalde takken van de voedingsindustrie bijvoorbeeld vaak als hoog risico beschouwd, omwille van hun impact op mens en milieu. 

“De impact kan zich binnen het eigen bedrijf bevinden, of via de toeleveringsketen.” 

Boris Verbrugge, Möbus 

Impact op de waardeketen  

Niet elk bedrijf is op dezelfde manier gelinkt aan een negatieve impact. “Bij sommige bedrijven, zoals mijnbouwbedrijven of grootschalige landbouwbedrijven, situeert de impact zich vooral in de eigen activiteiten: denk aan gevolgen voor de omgeving of arbeidsomstandigheden”, verduidelijkt Verbrugge. 

“Bij een handelaar die producten importeert en exporteert, komt de impact vooral via de toeleveringsketen. Het gaat daarbij niet alleen over kinderarbeid in kobaltmijnen of landroof door mijnbouwbedrijven, maar even goed over slechte arbeidsomstandigheden in Aziatische callcenters of de uitbuiting van migranten in de Zuid-Europese tuinbouw”, vertelt hij. 

Bewustzijn  

Verwachtingen over duurzaamheid en duurzaamheidsrapportering nemen steeds toe, mede onder invloed van Europese wetgeving. “Niet alleen grote ondernemingen worden hiermee geconfronteerd, ook kmo’s voelen dit vandaag steeds sterker.” vertelt Van Overmeire. “Ze moeten bijvoorbeeld kunnen aantonen dat hun soja ontbossingsvrij werd geproduceerd of dat elektronische componenten in hun waardeketen niet gelinkt zijn aan dwangarbeid.” 

Voor veel kmo’s gaat het om een relatief nieuw gegeven. “De uitdaging zit in hoe ze op een haalbare manier inzicht krijgen in hun waardeketen en de nodige informatie kunnen verzamelen, vaak zonder te beschikken over grote middelen of gespecialiseerde IT-systemen.” 

Net daarom werd de Green Deal Waardeketens opgestart: om kmo’s te ondersteunen bij het omgaan met deze toenemende due diligence- en ESG-verwachtingen en hen te helpen onderbouwde antwoorden te formuleren op vragen van stakeholders. Zo kunnen zij hun positie binnen de waardeketen versterken. 

Dubbele materialiteit  

De Green Deal vertrekt vanuit de overtuiging dat wie geen actie onderneemt om impacten op mens en milieu te beperken, onvermijdelijk risico’s creëert voor de eigen onderneming.  

Verbrugge spreekt hier over dubbele materialiteit: “een bedrijf heeft impact op zijn omgeving en op mensen, maar omgekeerd kunnen duurzaamheidsimpacts ook financiële gevolgen hebben. Zo kan gebrekkige aandacht voor duurzaamheidsimpacts leiden tot juridische risico’s, reputatierisico’s, maar ook operationele risico’s: denk aan verstoringen in toeleveringsketens ten gevolge van product bans, overstromingen, of politieke onrust. Omgekeerd kunnen bedrijven die hun impacts actief beheren er ook opportuniteiten uit halen, zoals toegang tot grotere klanten en veerkrachtigere toeleveringsketens”, stelt hij. 

“De Green Deal is beperkt en behapbaar op maat van kmo’s.” 

Maaike Van Overmeire, VLAIO 

Green Deal  

“Het traject van de Green Deal Waardeketens loopt drie jaar, waarbij we in het eerste jaar de focus leggen op bijleren”, vertelt Van Overmeire. “Er worden enkele workshops georganiseerd voor kmo’s zodat ze nadien zelf een eigen actieplan kunnen opstellen en weten waar hun impacten in de waardeketen zich bevinden.” In het tweede en derde jaar gaan ze daar vervolgens mee aan de slag. 

Blauwdruk  

Vanaf jaar twee werkt elke kmo aan een pilootproject dat aansluit bij de eigen risico’s en het actieplan. Wie daarbij vastloopt, kan rekenen op individuele begeleiding. Zo kunnen Flanders Investment & Trade en het Enterprise Europe Network via hun internationale netwerk bijvoorbeeld ondersteunen bij het vinden van lokale partners voor bijkomende verificatie of bij het opzetten van opleidingen voor leveranciers.  

Daarnaast delen bedrijven hun aanpak met elkaar, zodat wie werkt aan bijvoorbeeld arbeidsrechten in de keten, daar anderen mee verder helpt, ook als die een totaal ander project hebben. 

Bovendien worden er blauwdrukken gemaakt van de meeste pilootprojecten, weet Van Overmeire. “De kennis wordt niet alleen gedeeld binnen de groep, maar ook beschikbaar gesteld voor ondernemingen die niet aan het traject deelnamen. Daarnaast vormen de resultaten waardevolle input voor verdere beleidsontwikkeling bij de overheid.”, stelt ze.  

De Green Deal Waardeketens hoopt zo de juiste handvaten te bieden aan kmo’s zodat zij hun waardeketen beter in kaart kunnen brengen, hun impact op mens en milieu  inschatten (en waar mogelijk beperken), en hun positie binnen de waardeketen versterken. “We vragen daarbij geen gigantische engagementen. Het is allemaal heel beperkt en behapbaar, op maat van kmo’s”, besluit Van Overmeire.   

Green Deal Waardeketens 
 
De Green Deal Waardeketens is een kosteloos driejarig traject waarbij Vlaamse kmo’s samen met overheden, grote ondernemingen, vzw’s en experten werken aan duurzamere en veerkrachtigere waardeketens. Het traject richt zich op drie pijlers: leren, experimenteren en opschalen.  
In het eerste jaar krijgen kmo’s via workshops en een risicoanalyse inzicht in hun eigen waardeketen en de risico’s die daaraan verbonden zijn. In het tweede en derde jaar werken ze aan een concreet pilootproject, met begeleiding op maat en ondersteuning van het lerend netwerk. De kennis die bedrijven opdoen, wordt waar mogelijk gebundeld in blueprints en publiek gedeeld, zodat ook andere ondernemingen ermee aan de slag kunnen.  
Het traject start in september 2026. De Green Deal Waardeketens is een initiatief van de Vlaamse Overheid.