Europese plasticindustrie in crisis

De Europese plasticindustrie kent moeilijke tijden. Als er niet snel een kentering komt, dreigt plastic uit China de markt te overspoelen en komt de plastictransitie in het gedrang. “Het is één voor twaalf”, waarschuwt Drea Berghorst van PlasticsEurope.  

Geen materiaal dat vandaag controversiëler is dan plastic. Academici en milieuorganisaties trekken al jarenlang aan de alarmbel over de ecologische impact van kunststof. Plastic tast onze leefomgeving op meerdere manieren aan: van miljoenen tonnen wegwerpplastic die in de oceanen belanden tot onzichtbare microplasticdeeltjes in voeding en verzorgingsproducten, met risico’s voor mens, dier en klimaat.  

Hoezeer het verketterd wordt, het is onmogelijk om plastic weg te denken uit je dagelijkse leven. De wereldwijde plasticproductie bedraagt jaarlijks meer dan 400 miljoen ton. Drea Berghorst, Managing Director voor PlasticsEurope Nederland, betreurt dat plastic als de grote boosdoener gezien wordt. PlasticsEurope is een Pan-Europese organisatie die producenten van kunststoffen vertegenwoordigt. “Na beton en staal is plastic het belangrijkste materiaal voor onze economie, omdat het veelzijdig is en goedkoop om te produceren. Het gebruik gaat veel verder dan wat de slechte reputatie veroorzaakt, namelijk het afval. Plastic erkennen als belangrijk materiaal is nodig om het niet als een probleem, maar als onderdeel van de oplossing te zien”.  

Europese productie zakt in 

PlasticsEurope trekt aan de alarmbel. De Europese plasticindustrie kent moeilijke tijden. De totale plasticproductie in Europa zakte in 2023 met 8,4 procent, terwijl die globaal met drie procent toeneemt. Het aandeel van Europa in de globale markt zakt bijgevolg naar twaalf procent: een trend die al enkele jaren aanhoudt. 

Dat heeft niet alleen economische, maar ook ecologische gevolgen, waarschuwt Berghorst. De voorbije jaren boekten Europese plasticbedrijven grote vooruitgang in de productie van gerecycleerd plastic, maar dit valt nu voor het eerst terug. “Als het beleid niet snel verandert, dreigt een ‘overspoeling’ van goedkoper fossiel plastic. Zo creëer je geen vraag naar gerecycleerd plastic. De transitie staat onder druk”. China werpt zich op als de grootste plasticproducent, met bijna een derde van de globale plasticproductie. 

“We moeten plastic niet als het probleem, maar als een deel van de oplossing zien.”

Drea Berghorst, Managing Directer PasticsEurope Nederland

Berghorst legt de vinger op de zere wonde. “Europa is geen eiland. Door overregulering concurreren we onszelf weg. De regels worden overal anders geïnterpreteerd en investeringen blijven uit. In de rest van de wereld zit men niet stil: China is evengoed de grootste producent van recyclaat. Daar ziet men het belang van plastic als grondstof wél in”.  

Circulair plastic 

PlasticsEurope ijvert om zowel plasticproducenten als beleidsmakers het belang van een circulaire plasticeconomie in te doen zien. Berghorst: “Vroeger werd er weinig belang gehecht aan hoe grondstoffen in de keten kwamen en wat er na levensduur mee gebeurde. Dit verandert. We hebben als organisatie een gedaantewisseling ondergaan tot een ‘missionaire belangenclub’ omdat we die transitie echt willen, want het is zo belangrijk voor de economie. Tegen 2050 moet de plasticindustrie volledig circulair en klimaatneutraal zijn. We hebben een ‘routekaart’ uitgetekend met welke stappen nodig zijn om daar te komen, gebaseerd op data en feiten”.  

Zover staan we nog lang niet. Uit het jaarrapport van PlasticsEurope blijkt dat ongeveer 13,5 procent ‘circulair’ is, hoewel er 70 procent meer van geproduceerd is sinds 2018. In de transitie staan 3 ‘R’en’ centraal: Reduce, Reuse, Recycle. “We moeten zuinig leren omspringen met grondstoffen. Plastic dat niet noodzakelijk is, moet je in de eerste plaats niet willen produceren”, zegt Berghorst.  

Er zijn verschillende technieken ontwikkeld om fossiele brandstoffen zoveel mogelijk te vervangen in plasticproductie. Bioplastic wordt gemaakt uit biologische materialen of materialen die biologisch afbreekbaar zijn. Hoewel bioplastics potentieel hebben om de uitstoot van plasticproductie te verminderen, is niet ieder type bioplastic per definitie biologisch afbreekbaar, waardoor het na gebruik nog steeds afval veroorzaakt. 

Daarom is het cruciaal om plastic zoveel mogelijk te recycleren. Het kan honderden tot duizenden jaren duren vooraleer plastic op natuurlijke wijze wordt afgebroken. PlasticsEurope stelt vast dat er wederom nog veel progressie mogelijk is. Nu wordt om en bij de 27 procent van plastic afval gerecycleerd in Europa. Dat is gelukkig meer dan storten (25%), maar het opbranden van plastic neemt daarentegen toe. De Europese wetgeving zal vanaf 2030 het dumpen van afval dat geschikt is voor recyclage streng bestraffen. 

Gerecycleerd plastic kan nog een groter doel dienen. Het proces van mechanische recycling zet gebruikte kunststoffen opnieuw om naar grondstoffen voor industrie, zonder de chemische structuur van het materiaal te veranderen. Voor eenvoudige kunststoffen heeft deze techniek zijn waarde bewezen, maar bij vervuilende of gemengde stoffen is kwaliteitsverlies onvermijdelijk. Mechanische recycling is vandaag goed voor ongeveer dertien procent van de plasticproductie van Europa. Het opkomende alternatief is chemische recyclage. In dit proces wordt de structuur wel veranderd en wordt de kunststof herleid tot basismoleculen om nieuwe kunststof mee te produceren. De techniek staat nog in de kinderschoenen, maar Berghorst is enthousiast over het potentieel van chemische recyclage om “de hele basis te verduurzamen en versneld af te schakelen van fossiele brandstoffen”. “Maar dan moet het investeringsklimaat er zijn om deze technieken verder te ontwikkelen”, voegt ze toe.  

Gemengd rapport voor België 

Als we onze chauvinistische pet opzetten, kunnen we plastic een Belgische uitvinding noemen. In het jaar 1907 ontwikkelde de Belgische chemicus Leo Baekeland bakeliet, de eerste volledig synthetische kunststof. De ontdekking zou de wereld veranderen. Vergeleken met vroegere materialen behield bakeliet zijn structuur als het verhit werd en liet het zich moeiteloos in allerlei vormen persen. Het duurde wel tot na de Tweede Wereldoorlog vooraleer plastic op grootschalige schaal geproduceerd werd. 

“Als we nu slagen om een andere aanpak op te zetten nu de basis er is, is verandering mogelijk.” 

Drea Berghorst, Managing Directer PasticsEurope Nederland

Hoe doet België honderd jaar later de naam van Baekeland eer aan? België is één van de grootste producenten van plastic in Europa. Met een aandeel van twaalf procent in de totale Europese productie doet enkel Duitsland beter. Slechts vijf procent daarvan is gerecycleerd of biologisch, waarmee België één van de slechtere leerlingen van de Europese klas is. Op vlak van recyclage doet België het wél goed. De recyclagegraad van 39 procent is één van de hoogste binnen de EU. Voor plastic verpakkingen slaagt België erin om meer dan de helft (56%) te recycleren. De ‘blauwe zak’ die in 2021 is ingevoerd, lijkt vruchten af te werpen. Al belandt jaarlijks 40.000 ton afval, ofwel vier keer de Eiffeltoren, in pdm-vuilniszakken wat daar niet in thuishoort, blijkt uit cijfers van de recyclageorganisatie Fost Plus. Foutief gesorteerd afval gaat verloren voor recyclage.  

Vreemde eend 

Berghorst zoekt parallellen tussen de situatie in België en die in haar thuisland Nederland. In december was ze te gast tijdens een debat over de plasticindustrie in de Nederlandse kamer. “Nederland is in dit opzicht wel een vreemde eend in de bijt, hoor. We zijn het land bij uitstek dat voorop wil lopen in circulair plastic. Maar men komt met regels die niet in lijn zijn met de Europese regelgeving. De overheid handelt vanuit een milieugedreven blik, zonder te kijken of er geld is om het uit te voeren.

Het resultaat is een versnipperd beleid dat te nationaal gericht is, terwijl de plastictransitie een Europese aanpak vereist. Zo haal je je eigen concurrentievermogen onderuit. De cijfers geven ons gelijk: de productie loopt jaar op jaar terug en recyclagebedrijven gaan failliet. Dit zijn slechts kanaries in een koolmijn. Daarom willen we de overheid de hand reiken om het samen te doen. Voor België is dit niet veel anders. Partijen die hun nek willen uitsteken voor een circulaire plasticindustrie, zijn afhankelijk van het beleidskader. Er moet op veel knoppen tegelijk geduwd worden. Niemand kan dat alleen, ook de overheid niet”, aldus Berghorst. 

Oproep aan Europa 

De noodkreet van PlasticsEurope is in de eerste plaats naar Europa gericht. In het verlengde van de Green Deal beweegt er heel wat op beleidsvlak. Berghorst: “Hoe zal de wetgeving eruit komen te zien? Waar komt de Europese Unie nog mee? Overregulering en incoherente regels hebben Europa uit de globale markt geprezen. De komende maanden zijn cruciaal”. 

Daar staat PlasticsEurope niet alleen in. Mario Draghi stelt vast in een adviserend rapport over de economische strategie van Europa dat plasticrecycling ‘momenteel geen sterk businessmodel heeft’, waardoor ‘opportuniteiten van circulariteit onbenut blijven’. Berghorst: “Draghi pleit voor een radicaal andere aanpak, waarbij naar een evenwicht wordt gezocht tussen het bevorderen van circulariteit en klimaatneutraliteit en het behoud van de competitiviteit”.  

“Dit is één van de vijf hefbomen van ons routeplan: duurzaam beleid mag niet het concurrerende vermogen van de sector aantasten”, gaat Berghorst verder. “De andere hefbomen zijn investeringen in circulaire productietechnologie, het stellen van wettelijke eisen rond recycleerbaarheid op productniveau en meer samenwerking op alle niveaus in de keten. Tenslotte moet de afvalwetgeving op de schop: gerecycleerd plastic krijgt te weinig waarde als grondstof. De regels zijn te beperkend voor het terugnemen van plastic”. 

Volgens Berghorst is het nog niet te laat, maar is er dringend actie nodig. “Het is een systeemtransitie waar iedereen in zal mee moeten. Als we nu slagen om een andere aanpak op te zetten nu de basis er is, is verandering mogelijk. Verandert er niets, zijn we in geen tijd overgeleverd aan plastic van elders. Het is één voor twaalf”.