Grijs of groen? de fundering voor duurzaam beton is nog niet gelegd

De bouwsector, en meer specifiek beton, heeft een grote impact op het klimaat. Groene alternatieven dienen zich aan, alleen belemmeren standaarden en een gebrek aan politiek draagvlak de doorbraak van nieuwe innovaties. 

De bouwsector is een van de grootste klimaatboosdoeners, met de productie van beton op kop. Meer specifiek vormt het bindmiddel cement, dat onderdeel is van beton, het grootste deel van de CO2-uitstoot. “Toch bestaan er diverse duurzame alternatieven en oplossingen”, vertelt Jurgen Naets, Projectcoördinator Duurzaam bouwen bij Ecobouwers en Bond Beter Leefmilieu.   

Die duurzame alternatieven bestaan reeds, maar raken niet opgeschaald in de markt. Ook beton- en cementstandaarden vormen een blokkade voor nieuwe innovaties. “Grote spelers gebruiken deze technische regels om duurzame innovaties af te schermen van de markt”, weet Joren Verschaeve, Senior Programmamanager bij ECOS.   

Eén van de grootste afnemers van beton, is de overheid. Hoewel zij hierdoor een invloedrijke rol kunnen spelen op de markt, zorgt een gebrek aan publieke discussie en technische complexiteit ervoor dat politieke verandering moeilijk door te duwen is. 

Klimaatimpact 

“De bouwsector is de belangrijkste sector in Vlaanderen die moet verduurzamen om de klimaatuitdagingen aan te gaan”, begint Naets. De cijfers van Vlaanderen Circulair liegen er niet om: in 2019 was de bouwsector in Europa verantwoordelijk voor 40 procent van de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2, 50 procent van het energieverbruik en één derde van het waterverbruik.   

De productie van cement is verantwoordelijk voor ongeveer acht procent van de wereldwijde CO2-uitstoot.

Jurgen Naets, Projectcoördinator Duurzaam bouwen bij Ecobouwers en Bond Beter Leefmilieu 

Sterk en goedkoop 

Beton vormt (letterlijk) de basis van bijna ieder bouwproject. Het is een sterk en goedkoop materiaal dat heel lang meegaat. “Hierdoor is het lastig om te concurreren met dit alomtegenwoordig materiaal”, stelt Naets.  

Toch bestaan er reeds alternatieven voor beton, maar er is niet één alternatief dat alle beton vervangt. “Je hebt gebouwen van meters hoog, maar ook de betonvloer van een terras, die hebben heel andere eisen. Voor heel wat toepassingen zijn er al duurzamere alternatieven of is beton simpelweg niet nodig”, weet hij. 

De lijm van beton 

“Beton is één van de meest gebruikte bouwmaterialen ter wereld”, aldus Naets. Hoewel het materiaal in de praktijk heel wat voordelen biedt, heeft het ook een immense klimaatimpact. Het meest onvriendelijke onderdeel van beton is cement, het bindmiddel in beton. “De productie van cement is verantwoordelijk voor ongeveer acht procent van de wereldwijde CO2-uitstoot”, weet hij.   

De cementproductie verbruikt enorm veel energie, die vaak uit fossiele brandstoffen komt. Daarnaast volgt er het chemische proces van calcinatie, waarbij kalksteen wordt verhit tot zeer hoge temperaturen. Dit zorgt voor een extra hoge CO2-uitstoot.   

Voor de productie van beton is niet alleen cement, maar ook zand en water nodig. “Ook daar valt iets over te zeggen. Weinig mensen realiseren zich dat zand en water gewoon erg schaars aan het worden zijn. Met alle gevolgen van dien: ontbossing, verstoring van ecosystemen en watertekorten”, aldus Naets.    

Bouwen zonder beton 

“Hebben we zoveel beton echt nodig?” Dat is de eerste vraag die we ons kunnen stellen bij een bouwproject. “Zo hebben we in Vlaanderen erg de neiging om ons woontekort op te lossen met nieuwbouw en dus nieuwe materialen waaronder beton. Uit cijfers blijkt dat ongeveer de helft van de slaapkamers in Vlaanderen leeg staat. Dat is veel onbenutte ruimte”, vindt Naets. “In de eerste plaats moeten we nadenken of we het bestaande beton kunnen herwaarderen en een nieuwe functie geven. Hierdoor kunnen we ontzettend veel op grondstoffen besparen.” 

Als we dan toch opnieuw bouwen, moet dat dan met beton? “In de particuliere woningmarkt is beton eigenlijk amper nodig. Voor de fundering heeft dat nut, maar alles wat boven de grond gebouwd wordt, kan je eigenlijk zonder beton doen. Alles begint met een doordacht ontwerp en, zeker bij een renovatie, door goed te kijken naar wat al voorhanden is en nog bruikbaar is. Nu verdwijnt er nog te veel in de afvalcontainer”, aldus Naets. Bovendien bestaan er vandaag verschillende bouwalternatieven, waaronder houtbouw, die vaak klimaatvriendelijker zijn.   

Gedragen door standaarden 

De bouwsector wordt gedragen door verschillende standaarden, zoals beton- en cementstandaarden. “De cementstandaarden zijn geharmoniseerd en dus onderdeel van de Europese wetgeving, de betonstandaarden zijn dat niet”, weet Joren Verschaeve, Senior Programmamanager bij ECOS, gespecialiseerd in beton en cement. Dit betekent dat elk land andere standaarden hanteert voor beton.  

“Die standaarden worden doorgaans ontwikkeld binnen private instellingen waarbij vaak alleen grote industriespelers rond de tafel zitten, maar ook een aantal stakeholders. Zo sluit ECOS regelmatig aan bij dergelijke gesprekken om de milieubelangen mee te behartigen”, vertelt Verschaeve.  

Als bedrijf kan je in principe niet om deze standaarden heen, wil je jezelf kunnen indekken. “Bij grote bedrijven of instellingen ligt dat iets anders. Zo wil Parijs nieuwe metrostations bouwen met lage CO2-betonmengsels. Hoewel deze misschien niet binnen de standaarden liggen, hebben zij eigen labo’s om het beton te testen, en voldoende kapitaal moest er iets mislopen”, stelt Verschaeve. Voor kleine ondernemingen is dit echter niet haalbaar.   

Volgens het recept 

De huidige standaarden zijn zogenoemde recept-gebaseerde standaarden. “Hierbij dien je, net zoals in een kookboek, per ingrediënt de juiste hoeveelheid toe te voegen aan het gerecht. Dit geldt al jarenlang voor de beton- en cementstandaarden.”  

Deze recept-gebaseerde standaarden belemmeren de innovatiemogelijkheden op de markt. “Wanneer je een ander recept samenstelt dat misschien iets minder cement bevat, maar wel een duurzame variant biedt met hetzelfde resultaat, dan voldoet dat niet aan de standaarden”, legt Verschaeve uit. Ben je dan die kleine onderneming die het zich niet kan permitteren om buiten de standaarden om te werken, maak je geen schijn van kans.  

De cement- en betonstandaarden vormen een blokkade voor duurzame en nieuwe innovaties.

Joren Verschaeve, Senior Programmamanager bij ECOS

 “Standaarden zouden niet gebruikt mogen worden om bepaalde innovaties te belemmeren op de markt. Toch zien we vaak dat de grote spelers deze technische regels gebruiken om duurzame innovaties af te schermen van de markt”, merkt Verschaeve op.   

Prestatie-gebaseerd  

Om die blokkades op te heffen, is een overgang van recept-gebaseerde naar prestatie-gebaseerde standaarden noodzakelijk. Hierbij wordt, ongeacht de gebruikte ingrediënten, louter gekeken naar het eindresultaat van het beton. Ook Naets is ervan overtuigd dat we richting prestatie-gebaseerde standaarden moeten evolueren om duurzame alternatieven en innovatie een kans te geven op de markt.   

Overheid als grootste afnemer  

“De grootste afnemer van beton is de overheid”, vertelt Naets. Verschaeve vult aan: “Ongeveer 40 procent van alle beton wereldwijd wordt aangekocht door overheden. In theorie zouden overheden dus veel druk kunnen uitvoeren op de bouwsector.” 

Er is te weinig publiek debat over betonstandaarden, waardoor er ook weinig politiek draagvlak is voor verandering. Meer openheid en transparantie zouden de overheid kunnen aanzetten tot een actievere rol.  

Naets vraagt de overheid dan ook om in hun aanbestedingen meer ruimte te creëren voor deze alternatieven, door bijvoorbeeld af te stappen van de receptgebaseerde standaarden. Op die manier krijgen innovaties toch de kans om hun stempel te drukken op de bouwsector.