Circulair bouwen in Vlaanderen: hoeksteen naar duurzamere samenleving

Circulair bouwen is een essentieel onderdeel om tot een duurzame, circulaire economie en samenleving te komen. Het doordacht recycleren en hergebruiken van materialen heeft ook een positieve impact op de volledige bouwsector en is de hoeksteen om die sector een pak duurzamer te maken. Dan moet elk bedrijf daarmee aan de slag, toch? De werkelijkheid blijkt iets genuanceerder. Ecotips sprak met Michiel Ritzen (VITO) over de kansen, uitdagingen en drempels voor circulair bouwen in België.

VITO staat voor Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek. De organisatie telt intussen meer dan 1.200 medewerkers en krijgt financiële steun van onder andere de Vlaamse overheid. Het doel van het onafhankelijk instituut is meehelpen aan een versnelde transitie naar een duurzame wereld, staat te lezen op de website. “Belangrijk is het woord ‘onafhankelijk’”,  zegt Michiel Ritzen. De Nederlandse architect werkt sinds drie jaar voor VITO waar hij onderdeel is van een team op het gebied van circulair bouwen.

“We vullen als het ware het gat tussen wetenschappelijk, theoretisch onderzoek bij universiteiten en de noden in de praktijk. Onze taak is om de stappen mogelijk te maken tussen wat is onderzocht en hoe het daadwerkelijk vorm kan krijgen bij bedrijven. VITO is actief op verschillende terreinen, wat het meteen interessant maakt om het dossier van circulair bouwen op tafel te leggen. We zitten namelijk aan tafel met alle stakeholders in het hele proces. Dat gaat van grondstofleveranciers, producenten tot de eindklanten zoals gebruikers en bewoners.”

Circulair bouwen

Circulair bouwen is een benadering gericht op het minimaliseren van afval en het maximaliseren van materialenhergebruik. Het gaat om het ontwerpen en bouwen van kantoren, gebouwen en installaties met het oog op een gesloten kringloop, waarbij grondstoffen en materialen steeds opnieuw worden gebruikt. Duurzame en hernieuwbare materialen zijn hierbij belangrijk, maar lang niet het enige. Circulair bouwen streeft naar een systeem met efficiënt energiegebruik en het optimaliseren van de levensduur van materialen en gebouwen.

Circulaire bouwprojecten beschouwen materialen na gebruik niet als afval, maar als waardevolle grondstof voor nieuwe projecten. Het gaat om demontage, hergebruik, recycling en biogebaseerde materialen waardoor de impact op mens en milieu zo beperkt mogelijk blijft. Circulair bouwen vraagt een holistische benadering waarbij het ontwerp, de bouw, het gebruik en het einde van de levensduur mee in rekening worden genomen. Hiervoor is innovatie essentieel, net als sectoroverschrijdende samenwerkingen tussen leveranciers, ontwerpers, architecten, producenten en niet in het minst eindgebruikers.

Belang van circulair bouwen

Omschakelen naar een circulair model van bouwen is een absolute must, zo blijkt uit enkele cijfers van VITO. De Vlaamse bouwsector alleen al produceert ongeveer 15 miljoen ton afval: ruim een derde (35 %) van het Vlaamse afval. Bovendien zijn bouw- en sloopactiviteiten verantwoordelijk voor 5 tot 12 procent van de nationale CO2-uitstoot. De verduurzaming van bouwen en bouwmaterialen is niet iets wat de afgelopen jaren de kop opstak. Sinds de eerste oliecrisis jaren geleden, lag het vizier steeds nadrukkelijker op minder afhankelijk worden van fossiele brandstoffen.

VITO vult als het ware het gat tussen wetenschappelijk, theoretisch onderzoek bij universiteiten en de noden in de praktijk.

Michiel Ritzen – VITO

“Er was een continue focus op het energieverbruik”, aldus Ritzen. “Maar wanneer je kijkt vanuit een helikopterzicht, dan gaat het ook over materialen. Nog preciezer spreken we dan over grondstoffen die je kan vertalen in harde materialen gebruikt in bijvoorbeeld gebouwen of grondstoffen om te verbranden zoals olie. Die twee moet je samennemen en onze focus ligt heel nadrukkelijk op dat spanningsveld. Hoe breng je de afweging in balans van energieverbruik en materiaalverbruik voor de gebouwde omgeving.”

Intrinsieke motivatie

We vragen ons af hoe de huidige situatie in Vlaanderen/België op dit moment is op vlak van circulair bouwen. “Op die vraag kan ik antwoorden met een positief én negatief verhaal”, aldus Michiel Ritzen. “Vlaanderen, en bij uitbreiding België, is één van de koplopers in Europa of zelfs wereldwijd. Dat komt doordat België net als Nederland en Denemarken een handelsland is. We zijn afhankelijk van materiaalstromen die binnenkomen, worden geüpgraded en dan terug worden getransporteerd. Daardoor worden we continu geconfronteerd met mogelijk materiaaltekort wanneer bijvoorbeeld een grens wordt gesloten.”

“Ons land beschikt dus over een intrinsieke motivatie om kritisch om te gaan met materialen die ons land binnenkomen. Het ecosysteem in Vlaanderen is met het platform Vlaanderen Circulair trouwens prima ingericht. Dat platform slaat een brug tussen overheden, beleidsdocumenten en bedrijven. Die aanpak verschilt enorm van veel landen waar de overheid top down een bepaalde aanpak probeert te positioneren, wat voor de nodige fricties zorgt.”

Volgens Ritzen is er dus ook een negatief kantje aan het circulaire verhaal. “Het gaat veel te langzaam. “Er zijn al zes van de negen biofysische planeetgrenzen overschreden. Meer dan twintig jaar geleden berekende professor Nicolas Stern al dat onmiddellijke acties ondernemen ongeveer twee procent van het Bruto Binnenlands Product (BNP) zou kosten. Wanneer we wachten tot het letterlijk dweilen is met de kraan open, dan gaat ons tot twintig procent kosten. We stevenen echt af dat laatste scenario en dat is heel triest. Er zit een overduidelijke economische meerwaarde in om nu te acteren, maar het gaat te langzaam. Dat komt omdat het beleid en de praktijk zodanig gefragmenteerd is, dat iedereen naar elkaar blijft kijken.”

Drempels overwinnen

Ook al heeft circulair bouwen ontegensprekelijk economische voordelen op lange(re) termijn, het financiële aspect blijft één van de te overwinnen drempels. Michiel Ritzen geeft graag een praktijkvoorbeeld. “Wanneer je circulair bouwt, dan is de initiële investering hoger dan met traditioneel bouwen. Er zijn op dit moment nog geen sluitende economische en financieringsmodellen om die meerkosten nu door te vertalen in een gunstigere financieringsconstructie. De wil om te veranderen is er wel, maar heel veel aanbestedingen gaan op dit moment nog naar de laagste prijs.”

Omschakelen naar een volledig circulaire (bouw)economie is complex en vraagt inspanningen van alle actoren. “De populistische stem krijgt in deze zaak veel gemakkelijker een voedingsbodem dan een genuanceerde, meer duurzame stem. Ook op politiek vlak zien we dat. De afzwakking van de Europese natuurherstelwet is daar een passend voorbeeld van. Dat had in de eerste plaats nooit een natuurherstelwet mogen heten, maar wel een volhoudbare, economische wet.”

Nog zo een drempel: landsgrenzen. Ook al leven we in een eengemaakt Europa, elk land heeft zijn eigen wetten en regels. “En die regels zorgen er vaak voor dat circulariteit niet of minder mogelijk is. Zo kunnen in België geproduceerde voor een groot deel circulair worden gemaakt. Maar wanneer die in Frankrijk zijn verkocht en moeten worden vervangen, dan verplicht de Franse wet dat deze via de nationale afvalverwerkingsrichtlijnen worden verwerkt. Tja, dan heb je een bedrijf op de Europese markt die volledig circulair kan en wil werken maar loopt het tegen dit soort belemmeringen aan. En zo zijn er heel wat in Europa. VITO is onafhankelijk en blijft daarom uit het politieke debat. Toch geven we aansluitend op onderzoeksresultaten Europese en nationale adviezen om tot een meer circulaire economie te komen.”