Ondernemen · Achtergrond
Wat met het plastic flesje? Een jaar voor de invoering van het (digitaal) statiegeld
Over minder dan een jaar komt er een nieuw statiegeldsysteem voor plastic flessen en blikjes. Als het even meezit, zal het om één systeem gaan dat over het volledige Belgische grondgebied van toepassing is. Alleen, geen enkele (Vlaams, Waalse, Brusselse) regering heeft al een standpunt ingenomen. Wordt het een klassiek systeem met inzamelpunten of schakelt België over naar digitaal statiegeld? Wij zetten ons statiegeld in op een gedeeltelijk digitaal systeem, ook al gaven sommige steden en gemeenten al aan geen voorstander te zijn.
Eind 2023 legde de Vlaamse Openbare Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) een evaluatierapport neer bij de Vlaamse regering. Samen met woordvoerder Jan Verheyen overlopen we het rapport en kijken we naar de (nabije) toekomst voor Vlaanderen. “De verschillende proefprojecten tonen aan dat digitaal statiegeld, wat betreft techniek en IT, een werkbare oplossing kan zijn”, aldus Jan Verheyen. De vraag is of ook de Waalse regering die weg zal volgen. “Onze eerdere onderzoeken tonen aan dat statiegeld bij voorkeur in de drie gewesten wordt ingevoerd.”

Antwoord op zwerfvuil
De Vlaamse regering besliste eind 2022 om drie jaar later, in 2025 dus, een statiegeldsysteem te introduceren voor plastic flessen en blikjes. Dat systeem moet onder meer een antwoord bieden op het vele zwerfvuil dat langs wegen, in waterlopen en op openbare plaatsen rondslingert. Het statiegeld moet ons land ook laten voldoen aan de stevige Europese inzameldoelstellingen wat betreft (eenmalige) verpakkingen. Aangezien Vlaanderen met de blauwe zak al een performant inzamelsysteem heeft, wil het onderzoeken of er met een innovatief (en dus digitaal) statiegeldsysteem bijgedragen kan worden aan de (Europese) klimaatdoelstellingen.
“Vlaanderen is sterk in innovatie en technologie. Daarom is het een kans om met een state-of-the-art systeem een voortrekkersrol te spelen”, staat te lezen in het rapport van de OVAM. Daarom werd ons gevraagd door de Vlaamse Regering om proefprojecten te selecteren om, naast de vertrouwde blauwe zak, een parallelle inzameling te organiseren om de zwerfvuilberg te verhinderen. “Het moet een systeem zijn die bepaalde inzamelpercentages haalt, maar tegelijkertijd praktisch haalbaar, gebruiksvriendelijk en fraudebestendig is”, legt Jan Verheyen uit.
De verschillende proefprojecten tonen aan dat digitaal statiegeld, wat betreft techniek en IT, een werkbare oplossing kan zijn
Jan Verheyen – woordvoerder Openbare Afvalstoffenmaatschappij (OVAM)
Europese eenzaat
Stel dat België de digitale weg voor het statiegeld kiest, dan is ons land het eerste in de Europese Unie die zich daaraan waagt. In sommige landen (Duitsland en Nederland bv) zijn al statiegeldsystemen van kracht. Al gaat het telkens om klassieke systemen met terugnamepunten en -machines. In landen als Frankrijk en Wales zijn studies uitgevoerd of aan de gang. Bij onze Zuiderburen klinkt het dat een digitaal systeem veel potentieel heeft, maar toch nog enkele onzekerheden bevat op technisch en operationeel vlak. Uiteindelijk koos de Franse regering ervoor om (nog) geen statiegeld in te voeren op plastic flessen. In Wales is het onderzoek nog bezig en zal het eindrapport begin 2024 worden voorgesteld.
Fost Plus
In België is Fost Plus de drijvende kracht achter de recyclage van huishoudelijke verpakkingen. De organisatie is, weinig verrassend, voorstander van een digitaal statiegeldsysteem. Fost Plus voorzag drie ‘plaatsen’ waar het digitale systeem gebruikt kan worden:
Thuis: mensen scannen de QR-code op de fles of het blik en de blauwe zak. Dat kan met een smartphone of thuisscanner.
Buitenshuis: op tal van plaatsen zoals het werk, de sportclub, … kan men op dezelfde manier een flesje in de gepaste vuilniszak werpen.
Onderweg: in het Belgische straatbeeld, langs snelwegen of op parkings staan nu al meer dan 135.000 vuilbakken. Door de unieke code te scannen, en in de gepaste vuilnisbak te gooien, kan de gebruiker meteen statiegeld terugkrijgen.

Proefprojecten
“In december 2022 vroeg de Vlaamse regering aan de OVAM om proefprojecten op te zetten, om te kijken of er verder kon worden gebouwd op het succesvolle systeem van de blauwe zak”, legt Verheyen uit. “In februari vorig jaar lanceerden we een algemene oproep naar bedrijven en organisaties om zich kandidaat te stellen. Uit die groep zijn een aantal projecten geselecteerd. Het eerste vond plaats net voor de zomer op de Corda Campus in Hasselt, bij Cegeka in Genk en op het KBC-hoofdkwartier in Leuven. Die eerste proefprojecten, in gesloten omgevingen, dienden voornamelijk om de technologieën en de platformen te testen.”
In een tweede fase organiseerde de OVAM testen in een (half) open omgeving. Het ging om plaatsen waar veel mensen op één moment aanwezig waren. De proefprojecten vonden plaats in pretpark Bobbejaanland, in Center Parcs in De Haan en in een aantal winkelstraten in Wenduine. “Daar hebben we vooral getracht de impact op het zwerfvuil te meten. Bij Bobbejaanland merkten we dat er effectief minder zwerfvuil was, al was het moeilijk om zwart op wit aan te wijzen dat dit kwam door het digitaal statiegeld. Er konden ook andere factoren zoals communicatie of integrale aanpak aan de basis liggen. In Wenduine is er geen impact gemeten op het zwerfvuil, die al erg beperkt was. In Center Parcs lag de focus dan weer op het testen van de thuisscanner.”
Een uitsluitend digitaal systeem is mogelijk, maar op dit moment niet evident.
Jan Verheyen – woordvoerder Openbare Afvalstoffenmaatschappij (OVAM)
Aanbevelingen
De studies tonen aan dat de technologie werkt en zelfs op punt staat. “Ook wat privacy betreft hebben we geen klachten gekregen of inbreuken gezien. We hebben wel vastgesteld dat het digitaal systeem-technisch kan. Het effect op het zwerfvuil is minder hard te maken. Verschillende groepen, voornamelijk jongeren, waren positief over het systeem. Uiteraard zijn er ook mensen die meer terughoudend zijn. Dat zijn personen zonder smartphone voor wie het systeem te complex lijkt. Er waren ook mensen die niet meededen met het project omdat ze zich vragen stelden bij de privacy.”
In het rapport geeft de OVAM enkele aanbevelingen aan de Vlaamse regering. “Het is de regering die zal beslissen welk systeem er zal komen”, gaat Jan Verheyen verder. “In onze aanbeveling schreven we dat een digitaal statiegeldsysteem mogelijk is, maar dat uitsluitend digitaal momenteel niet evident is. De invoering gaat zijn tijd nodig hebben. Zo moeten de regels rond privacy worden gerespecteerd en openbare vuilnisbakken ontdubbeld. En uiteraard moet de industrie ook de kans krijgen om op te schalen. Voor de proefprojecten zijn QR-codes gedrukt en geplakt op de flesjes. Het vergt de nodige tijd voor de industrie om die codes automatisch op de verpakking te drukken.”
Tegenkanting van steden en gemeenten
In de aanbeveling pleit de OVAM, bij invoering van een digitaal systeem, voor bijkomende, andere inzamelpunten (al dan niet vrijwillig) die breed toegankelijk zijn. Net dat stoot sommige steden en gemeenten tegen de borst. Volgens de Vereniging van Steden en Gemeenten (VVSG) is het nut van een digitaal systeem niet bewezen tijdens de proefprojecten. Eind vorig jaar riep het stadsbestuur van Gent de Vlaamse regering op om te kiezen voor een klassiek systeem. “We begrijpen dat er meer handelingen bij komen kijken en dat zal alleszins zijn tijd nodig hebben om ingeburgerd te geraken”, weet Verheyen.

Waalse studie
Als de Vlaamse regering vasthoudt aan haar oorspronkelijke plan om het (digitaal) statiegeld in te voeren vanaf volgend jaar, dan zal er snel een beslissing moeten vallen. Toch gaat het in dit dossier niet alleen om wat Vlaanderen wil. Het kan niet de bedoeling zijn dat er een andere vorm van statiegeld is in Brussel, Luik en Geel. Ook in de andere gewesten zijn studies uitgevoerd rond digitaal statiegeld. Voor de Waalse regering kreeg het onafhankelijke bureau RDC de opdracht om verschillende systemen te bekijken.
Uit die studies blijkt dat een klassiek statiegeldsysteem met terugnamemachines in de winkel de slechtste optie is. Samen voor Slim Statiegeld juicht de conclusies van de RDC-studie toe waarbij een digitaal systeem de beste oplossing is. De organisatie pleit voor een dubbel systeem, dus met smartphone en vaste scanners voor wie geen slimme telefoon bezit. “Een dubbel statiegeldsysteem, klassiek en digitaal, zal alleen maar zorgen voor meer verwarring, sorteermoeheid en hogere investerings- en onderhoudskosten”, aldus Samen voor Slim Statiegeld.
Eerdere onderzoeken tonen aan dat statiegeld bij voorkeur in de drie gewesten wordt ingevoerd
Jan Verheyen – woordvoerder Openbare Afvalstoffenmaatschappij (OVAM
Bal bij regeringen
De bal ligt nu in het kamp van de verschillende regeringen aan Vlaamse en Waalse kant. Zij moeten, met de studies in het achterhoofd, het best passende systeem kiezen. “Onze eerdere onderzoeken tonen aan dat statiegeld bij voorkeur in de drie gewesten wordt ingevoerd”, gaat Jan Verheyen verder. “We hebben al een kleine markt in het hart van Europa. Verschillen op gewestelijk niveau zouden alles wel heel complex maken. Zodra we de nieuwe instructies krijgen, welke richting er ook wordt gekozen, dan schieten wij terug in actie om de uitrol van het gekozen systeem zo vlot mogelijk te laten verlopen. Voorlopig is het nog even afwachten”, besluit Jan Verheyen.
David Van Waeyenberghe Voormalig journalist
David Van Waeyenberghe schreef tussen september 2022 en juli 2024 meer dan 600 artikels voor Ecotips, vooral over omgeving, energie, mobiliteit en de circulaire economie.
Alle artikels van David Van WaeyenbergheNu in het magazine: Ecotips 26.05
De Efteling: klimaatneutraal sprookje



