Naar de inhoud

Ook van ForLink: ITdaily · Schoolit

Nieuwsbrief Mijn account

Omgeving · Achtergrond

CO2 uit de lucht verwijderen: op weg naar net zero?

Jens Jonkers

Door Jens Jonkers

· 6 min lezen

Rijen ventilatoren op een metalen frame van de Mammoth-installatie van Climeworks, die CO2 uit de lucht haalt.

De Europese Unie legt de criteria vast voor installaties en technieken die koolstofdioxide uit de atmosfeer halen en in de bodem stockeren. Een cruciale stap richting het behalen van de klimaatdoelstellingen of niet meer dan een doekje voor het bloeden?

De Europese Raad en Parlement kondigde op 20 februari 2024 aan een voorlopig akkoord te hebben bereikt over een certificeringskader voor permanente koolstofverwijdering, koolstoflandbouw en koolstofopslag in producten. Het is een eerste aanzet tot het vastleggen van criteria en spelregels voor technologieën voor CO2-verwijdering: een techniek om koolstofdioxide uit de atmosfeer te filteren en decennialang in de bodem te stockeren.

CO2-verwijdering kan een belangrijke rol spelen in het halen van de Europese klimaatdoelstellingen. De EU en haar lidstaten hebben zichzelf opgelegd om tegen 2050 klimaatneutraal (net zero) te zijn. Om daartoe te komen, is het reduceren van uitstootgassen slechts een deel van de puzzel. ‘Onvermijdelijke’ CO2 uit de atmosfeer halen en stockeren op plaatsen waar het minder schadelijk is, kan het ontbrekende puzzelstuk zijn.

Opgeruimd staat netjes

CO2-verwijdering is nog een vrij nieuwe industrie waar slechts een handvol spelers in actief zijn. Koolstof kan op verschillende manieren uit de lucht gehaald worden. De meest natuurlijke en eenvoudigst klinkende oplossing is het (her)aanleggen van bossen. Bodemstockering van koolstof kan eveneens door middel van inventieve landbouwtechnieken, het rechtstreeks uit de lucht te filteren en in de bodem te stoppen of door het te laten mineraliseren, al is dat een proces dat eeuwen in beslag kan nemen.

Een vijfde piste is om koolstof te bewaren in maritieme ecosystemen zoals mangrovebossen of zeegrasbedden. Het World Economic Forum schat dat het potentieel van maritieme stockering tot vijf keer hoger ligt dan bodemopslag, maar de technologie om dat op grote schaal te benutten, staat nog lang niet op punt. Belangrijk is ook om de koolstof lang genoeg te bewaren: enkel langetermijnopslag heeft een positief netto-effect.

CO2-credits: verdoken greenwashing?

Koolstofverwijdering moet een stap verder gaan dan koolstofcompensatie. Bij koolstofcompensatie proberen organisaties hun eigen uitstoot te compenseren door elders duurzaamheidsprojecten te financieren, vaak in ontwikkelingslanden. Bedrijven kopen dan credits aan waarbij één credit gelijk staat aan een ton gecompenseerde CO2-vervuiling. Jaarlijks wordt er meer dan een miljard dollar aan koolstofcredits gespendeerd. Het systeem is echter zeer controversieel: tegenstanders claimen dat CO2-compensatie niet meer dan een middel is voor bedrijven om hun geweten te sussen, zonder effectief iets aan hun eigen uitstoot te doen.

Hand die een draaiknop met CO2 naar de groene kant van de schaal draait, van hoge naar lage uitstoot.

Verscheidene studies kaarten de beperkingen van CO2-compensatie tot zelfs flagrante vormen van misbruik aan. Carbon Market Watch, een non-profitorganisatie met hoofdzetel in Brussel, tikt de luchtvaartindustrie op de vingers. Acht Europese luchtvaartmaatschappijen worden in een rapport uit 2022 erop aangesproken bedenkelijke projecten te financieren en/of onvoldoende transparant te zijn over de impact van die initiatieven, waar ze consumenten vrijwillig aan laten bijdragen. Een jaar eerder hadden de Britse krant The Guardian en Greenpeace het systeem van CO2-compensatie in de luchtvaartsector al publiekelijk in twijfel getrokken. Een recente studie van de Vrije Universiteit van Amsterdam schat dat slechts zes procent van aangekochte koolstofcredits echte emissiereducties vertegenwoordigen.

Vier criteria

Met duidelijke regels wil de Europese Unie voorkomen dat ook koolstofverwijdering tot een vorm van verdoken greenwashing kan uitgroeien. Een eerste aanzet tot het huidige kader werd eind 2022 in gang gezet, uiteindelijk werd op 20 februari een (voorlopig) akkoord gevonden. De wet voorziet een vrijwillige certificering voor bedrijven die installaties maken om koolstof uit de atmosfeer te filteren. Dat moet gelden als een kwaliteitslabel voor technologieën en ervoor zorgen dat bedrijven een betrouwbare partner onder de arm nemen om hun uitstoot af te bouwen.

De Europese Unie legt de volgende vier criteria op om dat certificaat te bekomen. Zowel oplossingen voor tijdelijke als permanente opslag komen in aanmerking als ze aan de volgende eisen voldoen:

  • Kwantificering: de activiteiten moeten een kwantificeerbaar netto reductievoordeel opleveren. Dit betekent simpelweg dat een oplossing meer koolstof en andere emissies moet verwijderen dan dat het zelf produceert.
  • Additionaliteit: de activiteiten gaan verder dan de standaardpraktijken.
  • Langetermijnopslag: de certificaten zijn gekoppeld aan de duur van de opslag om langetermijnopslag te waarborgen en het risico op het vrijkomen van koolstof te minimaliseren.
  • Duurzaamheid: de activiteiten dragen bij aan duurzaamheidsdoelen, bijvoorbeeld door bescherming van biodiversiteit en waterbronnen.

Reken zeker nog enkele jaren voordat het wettelijk kader in effect treedt. De Europese Commissie heeft nu de opdracht gekregen om tegen 2026 een haalbaarheidsrapport van het certificatieproces op te stellen. Op basis van dat rapport zal over een finale wetgeving onderhandeld worden. Ten vroegste in 2027 of 2028 zullen de criteria pas definitief op papier kunnen staan.

Mangrovebos met dichte groene kruinen en wortels boven het spiegelende water, onder een blauwe lucht.

Litanie van fouten

Bij een nieuw wetsvoorstel heb je altijd voor- en tegenstanders en ook het voorstel van de EU rond CO2-verwijdering lokt verdeelde reacties uit. Climeworks uit zich zeer positief. Dit Zwitserse bedrijf is één van de pioniers in installaties om koolstof uit de atmosfeer te halen, zoals de Orca-site in IJsland (zie foto). Climeworks mag grote namen zoals Microsoft, Stripe, Shopify, H&M en Accenture tot zijn klanten rekenen. Het bedrijf ziet het voorstel van de Europese Unie als een belangrijk startpunt om relevante technologieën op grotere schaal te ontwikkelen, maar ook om dat op ‘de juiste manier’ te doen.

Kritische stemmen vinden dan weer dat de Europese Unie de foute focus legt. Carbon Market Watch laat opnieuw van zich horen. In een vernietigend persbericht spreekt de organisatie van een ‘zwakke poging’ en een ‘litanie van fouten’. Carbon Market Watch verwijt de Europese Unie economische belangen boven klimatologische te plaatsen en vreest dat de voorgestelde regels de deur naar greenwashing net openzetten.

Orca-installatie van Climeworks in IJsland: grote luchtfilters en leidingen in de sneeuw

Wat voor CMW onbegrijpelijk is, is dat de wet ook tijdelijke opslag van koolstof op korte termijn mee in rekening neemt. Bij tijdelijke opslag moet, volgens de criteria van de Europese Unie, koolstof minstens 35 jaar opgeslagen worden voor passieve stockage en vijf jaar voor koolstoflandbouwprojecten. Volgens een eigen onderzoek van CMW is er pas sprake van een positief netto-effect als koolstof minstens honderden tot duizenden jaren wordt opgeslagen en doet kortetermijnopslag eigenlijk meer kwaad dan goed. Het staat niet alleen in die kritiek: de Duitse milieuorganisatie Umwelt Bundesamt trekt niet alleen de inhoud van het wetsvoorstel, maar ook de grondwettelijke procedures errond in twijfel.

Net zero

De mensheid staat voor grote klimatologische uitdagingen. Om de globale temperatuurstijging onder de in het klimaatverdrag van Parijs vastgelegde grens van 2 °C te houden, zijn ambitieuze(re) actieplannen nodig. Hoewel CO2 ook maar een (groot) deel van de uitstoot vertegenwoordigt, is het wel het type broeikasgas met de zwaarste en meest blijvende impact op het klimaat. De sleutel zal dus grotendeels liggen in het reduceren van CO2 in de atmosfeer. Minder uitstoot produceren is een belangrijke stap richting net zero, maar dat alleen zal niet voldoende zijn. Als we manieren vinden om het koolstofniveau in de lucht actief te verminderen, kan het behalen van klimaatdoelstellingen minder veraf zijn dan nu lijkt. Eén ding staat vast: er is geen tijd meer te verliezen.

Onderwerpen: ClimeworksCO2
Jens Jonkers

Jens Jonkers Journalist

Jens Jonkers volgt voor Ecotips circulaire IT en refurbished toestellen, van Swappie tot de overname van BuyBay door Copaco. In het magazine schreef hij over groene jobs, de Plantentuin Meise en AI in het groenteveld. Bij ITdaily volgt hij Microsoft, Google en AI-bedrijven.

Alle artikels van Jens Jonkers

Nu in het magazine: Ecotips 26.05

De Efteling: klimaatneutraal sprookje

Digitaal · € 59,50 Op papier · € 89,50