Droogtes en laagtes: duurzaam watergebruik in België

De klimaatverandering maakt ons kwetsbaarder voor droogte, maar het risico is vandaag al reëel. Hoe kan België zich wapenen tegen waterschaarste? En is circulair watergebruik de magische oplossing? 

Het voorjaar van 2025 is uitzonderlijk droog. Volgens het KMI zijn we op weg naar één van de droogste lentes sinds het begin van de metingen (het ‘record’ dateert al van het jaar 1893). Waarschuwingen over het lage grondwaterpeil laten dan zelden lang op zich wachten, en zullen wellicht niet voor het laatst weerklinken. De klimaatverandering zal België kwetsbaarder maken voor droogte, waarschuwen experten. Waterschaarste als gevolg van droogte is geen ingebeeld risico. “In 2019 en 2022 waren we er al heel dichtbij”, zegt professor Patrick Willems, professor Waterbouwkunde aan de KU Leuven. 

Na regen komt droogte 

Het ene jaar is het andere niet. 2024 is de geschiedenisboeken ingegaan als één van de natste jaren die ons land gekend heeft. Dergelijke extremen, zowel in neerslag als in droogte, dreigen de komende jaren vaker voor te komen. Willems: “De klimaatverandering zet het weersysteem onder druk. De lucht warmt op en warme lucht houdt meer waterdamp vast, waardoor water langer in de atmosfeer blijft”.  

“We hebben nu nog geen watertekort; er valt genoeg regen om in onze behoeften te voorzien. Maar de regen is niet gespreid. Het water dat in de winter valt, zouden we beter moeten kunnen vasthouden”, zegt Katelijne Haspeslagh, expert Milieu & Klimaat bij het ondernemingsnetwerk Voka. 

Dat is echter niet zo eenvoudig. Door de hoge bevolkingsdichtheid en verharding spoelt ons water letterlijk weg, legt Willems uit. “Onze rivieren zijn eigenlijk ‘regenrivieren’ met hoge debieten in natte periodes. We zijn zeer afhankelijk van regen voor onze watervoorziening, maar laten het water wegstromen. Sinds de jaren vijftig is er veel drainage van ‘natte’ gebieden geweest om landbouw-, woon-, en industriegebieden te creëren. Regenwater kan hierdoor moeilijk in de grond dringen. Tijdens natte periodes helpt dat om wateroverlast te beperken, maar in droge periodes kan dit ons in de problemen brengen. De totale beschikbaarheid per persoon is door deze factoren veel lager dan in andere OESO-landen”.  

De kraan dicht 

Drie jaar geleden was het bijna zover. Willems: “De reserves waren toen zo goed als opgebruikt en de waterlopen stonden op een kritiek peil. Als het nog een maand langer droog had gebleven, hadden er extreme beslissingen moeten genomen worden, zoals een onttrekkingsbeperking voor industrie. Het is gelukkig niet gebeurd, maar een acute waterschaarste kan grote gevolgen hebben voor de economie. De industrie is de grootste watergebruiker in België”. 

België is zeer afhankelijk van regen voor watervoorziening, maar laten het water wegstromen.

Patrick Willems, professor waterbouwkunde bij KU Leuven 

Een crisisplan klaar hebben is goed, maar het risico moet structureel worden aangepakt, zegt Willems. “Water vasthouden is de sleutel naar de oplossing. Je moet grondwater zien als een gratis ‘buffer’ die altijd beschikbaar is. Maar dan moet er voldoende water in de grond kunnen komen. Hiervoor moeten we de verharding weer omkeren en zogenaamde ‘wetlands’ herstellen, om de capaciteit te verhogen”. 

Spaarzaam met water 

Bedrijven hebben zelf ook een rol te spelen, zegt Katelijne Haspeslagh, die met Voka bewustzijn wilt scheppen rond duurzaam watergebruik. “Water is niet iets dat je zomaar uit de kraan laat lopen: het is een kostbare grondstof. 30 procent van onze welvaart wordt gegeneerd door water-intensieve sectoren. Steeds meer bedrijven gaan bewuster om met water. In het Voka Charter Duurzaam Ondernemen zien we dat 30 procent van de uitgevoerde duurzaamheidsacties betrekking hebben op duurzaam watergebruik. 

Haspeslagh omschrijft ‘duurzaam watergebruik’ als een trapsgewijs systeem. “Een eerste stap is gebruik verminderen daar waar mogelijk. Gebruik ook de juiste waterkwaliteit. In sommige situaties moet water zuiverder zijn dan drinkwater, maar voor andere toepassingen is regenwater ook bruikbaar. Als het nuttig en wenselijk is, kunnen circulaire systemen een oplossing zijn, maar dit heeft ook impact op andere milieu-factoren. Ieder bedrijf moet dit stapsgewijs bekijken. Bedrijven zijn ook afhankelijk van hoe werknemers met water omgaan: sensibilisering is nodig”.  

Alleen de industrie met de vinger wijzen, zou te kort door de bocht zijn. De industrie is de grootste gebruiker van water, maar gebruik is niet automatisch hetzelfde als ‘verbruik’, als het water kan worden teruggeloosd of hergebruikt. Huishoudens zijn de derde grote gebruiker en dus heeft iedereen een rol te spelen. “Bijna de helft van het drinkwater dat huishoudens gebruiken, dient voor zaken als het toilet doorspoelen of wasmachines. Eigenlijk zou iedereen die dat kan een regenput moeten installeren om drinkwater te besparen”, zegt Willems.  

Circulair waternet 

Het stadsbestuur van Antwerpen onderzoekt de mogelijkheden van circulair watergebruik. In samenwerking met onder meer Sweco werd een circulair waternet opgezet, dat water uit de rivier Groot Schijn zuivert om parken, fonteinen en vijvers van water te voorzien en drinkwater te besparen. Het water uit de rivier stroomt door naar de Schelde, waar het wordt omgevormd tot zout water en verloren gaat. Met het project wil Antwerpen zich wapenen tegen de klimaatverandering. Groene zones zoals parken bieden verkoeling, maar hebben veel water nodig. De waterkwaliteit wordt gegarandeerd via een combinatie van helofytenfilters, actief koolfilters en UV-desinfectie. Die technieken verwijderen schadelijke stoffen en bacteriën. De uitrol van het project zal over meerdere jaren gespreid worden, om hinder voor de bevolking te vermijden. Volgens schattingen maakt het circulair waternet jaarlijks tot 12 miljoen m3 water beschikbaar. 

Water is niet iets dat je gewoon laat lopen: het is een kostbare grondstof voor industrie.

Katelijne Haspeslagh, expert milieu & klimaat bij Voka

Er bestaan verschillende technieken om water te zuiveren en te hergebruiken, waarbij de ene verder staat dan de andere. Willems: “Het ontzilten van zeewater is tot nu toe nog niet beloftevol gebleken. Het vraagt veel energie dus het is niet zo milieuvriendelijk en het zou de prijs van water flink opdrijven. Er lopen experimenteren aan de kust en op kleine schaal kan het, maar landinwaarts is het logischer om zoet water vast te houden”. 

Blue Deal 

De watertoestand in België staat ook op de politieke agenda. Het Blue Deal-plan zag onder de vorige Vlaamse regering het levenslicht. Willems: “De Blue Deal heeft acties op de rails gezet, maar gaat te veel uit van vrijwilligheid. Bedrijven worden aangespoord een waterscan te laten uitvoeren hoe ze duurzamer met water kunnen omgaan, maar worden niet verplicht die aanbevelingen op te volgen. Het is een wortel zonder stok. Als bedrijven zien dat anderen ermee bezig zijn, dan krijgt dat vaak navolging”. 

“In dat opzicht ben ik teleurgesteld dat de huidige regering snoeit in het budget van Blue Deal”, gaat Willems verder. “Er is nu net nood aan opschaling. Als de overheid zegt dat het geld nodig is voor andere zaken, geeft dat niet het goede signaal. Het is positief om te investeren in de meest efficiënte oplossingen, maar je moet ook geld opzij houden om de risico’s te beperken, en niet pas investeren als het al gebeurd is”. 

“Het woordje ‘Deal’ betekent dat de overheid het niet alleen kan. De kost is immens en dat kan de overheid niet alleen dragen. Iedereen die dat kan, zal een steentje moeten bijdragen”, besluit Willems.