Plantentuin Meise: Ark van biodiversiteit

De Plantentuin Meise neemt een internationale voortrekkersrol op in conservatie en herstel van inheemse en tropische plantensoorten. Ecotips kreeg een inkijk in hoe techniek, wetenschap en biodiversiteit elkaar versterken.  

Op amper drie kilometer van de stedelijke chaos van Brussel, ligt een groene oase van rust. Plantentuin Meise is niet alleen de grootste botanische tuin van België, maar ook een belangrijk onderzoekscentrum. De 92 hectare aan botanische pracht herbergt meer dan 20.000 plantensoorten van over heel de wereld.  

Op een natte woensdagochtend zien we niet meer dan enkele ongeduldige scholieren en dappere lopers wachten voor de poort. We mogen ter uitzondering zonder ticketje langs de kassa passeren. In een vergaderzaal, vernoemd naar de plantensoort Spergularia (schijnspurrie, nvdr), ontmoeten we Bes Vandenbroele en Marc Reynders. Vandenbroele is projectcoördinator in het EXPBIO-project (zie kader), Reynders overziet de kascollectie in de plantentuin. 

Blind voor planten 

Plantentuin Meise is de plek bij uitstek om je kennis over plantkunde bij te schaven. Dat is ook broodnodig, beamen Vandenbroele en Reynders. “De meeste mensen kunnen wel vijf bedreigde diersoorten opnoemen, maar voor planten is dit al veel moeilijker. Het fenomeen plant blindness is wetenschappelijk bewezen. Hoe dichter een soort bij ons staat, hoe meer we er een band mee voelen”, stelt Reynders vast. 

Vandebroele vult aan: “Planten hebben niet dezelfde ‘aaibaarheidsfactor’ als dieren, waardoor ze over het hoofd worden gezien. Door mensen in contact te brengen met plantsoorten uit hun directe omgeving, maak je hun belang concreet. Mensen zijn zich niet bewust hoeveel diensten afhankelijk zijn van ons natuurlijk ecosysteem. Er wordt in beleid vaak een afweging gemaakt tussen ecologie en economie. Maar zonder ecologie heb je geen economie. Begrijp je dit, kan je niet anders dan biodiversiteit als een maatschappelijk thema zien.” 

“Zonder ecologie heb je geen economie.” 

Bes Vandenbroele, projectcoördinator EXPBIO 

Van zaad tot plant 

Iedere plant, hoe groot of hoe klein, start als een zaadje. Conservatie van inheemse zaden speelt dan ook een belangrijke rol in de werkwijze van Plantentuin Meise. Daarbij wordt de ‘seedpathway’ als leidraad gebruikt: een stappenplan van inzameling tot vermarkting van zaden. In de Zadenbank worden zaden van de plantencollecties verzameld en geconserveerd voor uitwisseling met andere botanische tuinen of telers. 

 “Conservatie is belangrijk om voldoende genetische variëteit te behouden”, zegt Reynders. “Er gaan veel zaadmengels rond waarvan de oorsprong niet meer te achterhalen is. Dat kan bepalen hoe een soort zich aanpast aan het lokale klimaat. Voor een gezonde populatie heb je voldoende genetische diversiteit van iedere soort nodig. We zijn de enige zadenbank in België die dit op deze schaal kan doen.” 

Reynders staat ondanks dat de regen met bakken uit de licht blijft vallen, te popelen om de zadenbank te tonen. Zaden die voor korte termijn worden bewaard, krijgen een plek in de droogkamer. “De eerste loten zaden die onder het EXBPIO-project zijn verzameld, zijn nu klaar om te verzenden naar telers op het terrein. We zijn tevreden met de opbrengst”, zegt Vanderbroele, terwijl ze een zakje uit het rek haalt. “Onze rol ligt in de eerste plaats in het verzamelen van bronmateriaal, maar we willen ook bijdragen aan een certificeringsysteem om de kwaliteit en genetica van zaden te beschermen.” 

Plantentuin Meise doet ook aan conservatie op lange termijn. We gaan een deur verder naar de vriesruimte, waar zaden tot wel honderden jaren in winterslaap kunnen blijven. We geven onze poging om het aantal zakjes te tellen al snel op. Zaden invriezen is een exacte wetenschap, waarbij temperatuur en vochtigheid precies moeten zijn, legt Reynders uit. “Invriezen is één van de meest efficiënte methoden om genetische diversiteit over langere termijn te behouden, als zaden met de oorspronkelijke genetica worden bewaard. Idealiter heb je ook spreiding in kiemsnelheid. Daarom wordt de kiemkracht van ingevroren zaden regelmatig getest. Voor ongeveer tachtig procent van inheemse soorten is dit gelukt. Voor andere soorten, zoals de eik, is het moeilijker gebleken, al zijn andere conservatiemethoden minder efficiënt om op lange termijn in stand te houden.” 

Groene Ark 

Na conservatie volgt herintroductie in de natuur. Voor plantensoorten die in hun natuurlijke habitat uitgestorven of ernstig bedreigd zijn, kan dit een laatste redmiddel betekenen. De Groene Ark, één van de nieuwe paradepaardjes van de plantentuin, vormt een veilige haven voor bedreigde plantensoorten. “Hier alleen al leven 150 soorten die op de ‘rode lijst’ staan. We hebben voor de naam gekozen omdat mensen de link leggen tussen het woord ‘ark’ en biodiversiteit. Al zou je het een vorm van ‘plant blindness’ kunnen noemen, omdat het verhaal over dieren gaat”, grapt Reynders terwijl we de trap naar het dakterras nemen. 

De Groene Ark moet ook als gebouw de duurzame ambities belichamen. De Plantentuin Meise nam de architecten van Sweco, gespecialiseerd in duurzame stedenbouw, onder de arm. Reynders: “Circulariteit is een belangrijk focuspunt. De verschillende onderdelen zijn zo in elkaar gezet dat als we dit gebouw ooit zouden moeten renoveren om het verder te verduurzamen, we alles eenvoudig weer uit elkaar kunnen halen. Maar we hopen toch dat het niet meteen nodig zal zijn. Al het hout dat we hier gebruiken, is gecertificeerd hout uit gematigde gebieden, en geen tropisch hout.” 

De sterren van de Groene Ark zijn natuurlijk de planten. Een wandeling door de serres prikkelt alle zintuigen: de citrusplanten die in de winter in volle bloei staan, verwelkomen je met heerlijke, zomerse geuren. Zowel inheemse als tropische plantensoorten vinden hier hun plek. “We zijn het internationale verdeelcentrum voor koffie- en bananenplanten”, laat Reynders optekenen. “De genetische variatie van de ‘supermarktbanaan’, die opgekweekt is voor consumptie, is de laatste jaren sterk achteruitgegaan”.  

Reynders wil ook een onderzoeksproject met de Universiteit Hasselt tonen. “Sommige inheemse plantsoorten hebben zich aangepast aan bodems met giftige stoffen die normaal onvruchtbaar zouden zijn. Het is belangrijk om teelkennis van deze soorten op te bouwen. Als je die sites vernietigt, zouden ook de planten mee verdwijnen. Daar wordt nog te weinig bij stilgestaan in beleid.” 

“Plantensoorten die het nu goed doen, kunnen het over twintig jaar moeilijk hebben.” 

Marc Reynders, Wetenschappelijk manager Kascollecties 

Hermeandering 

Niet alleen plantenliefhebbers vinden hun gading in de plantentuin Meise. Het historische kasteel van Boechout is het centrale oriëntatiepunt voor bezoekers. Rond het kasteel slingert de Amelvonnebeek als een gekarteld mes door de tuin. Om biodiversiteit ook in het water te bevorderen, werd de beek van een kaarsrechte waterloop omgevormd tot een natuurlijkere, kronkelende beek.  

Marijn Everaert, Projectleider Blue Deal bij Sweco, legt uit dat hermeanderen de omgeving ook weerbaarder moet maken tegen wateroverlast. “Het principe is dat je de waterloop opnieuw laat doen ‘wat hij wil’, binnen de grenzen van wat de omgeving toelaat. Op basis van debietsmetingen ga je de ideale meander proberen te bepalen. We streven zoveel mogelijk naar een neutrale grondbalans. Hier moesten we ook rekening houden met uitschuring, omdat het geen natuurlijke vallei is.” 

“Op natuurlijke wijze wordt zo extra volume gecreëerd. Dat remt het water af, maar zorgt er tegelijkertijd ook voor dat water langer wordt vastgehouden in periodes van droogte. Je geeft de vegetatie weer kans zich vast te zetten in oevers en het ‘sponseffect’ van de omgeving te herstellen. Metingen tonen aan dat dit ook biodiversiteit bevordert”, zegt Everaert. 

Wereldkampioen 

Reynders en Vanderbroele hebben op het einde van hun rondleiding nog een verrassing in petto. In een serre zien we wat op het eerste zicht op een boom lijkt die nog wat groen achter de oren ziet. Maar in de plantenwereld is het vaak niet wat het lijkt. “Wat je ziet, is slechts één blad”, verrast Reynders. Het uit de kluiten gewassen blad blijkt van de reuzenaronskelk te zijn: het pronkstuk van de tropische plantencollectie. De plant, die ook wel als ‘stinkbloem’ gekend staat, bloeit slechts eenmaal om de drie jaar en als dat gebeurt, is het een ware stormloop in de plantentuin. De Plantentuin Meise blijkt zelfs over een ‘wereldkampioen’ te beschikken: met een hoogte van 3,22 meter en 112 kg zwaar is het blad voor ons de recordhouder.  

De reuzenaronskelk is helaas slechts één van de vele plantensoorten die het moeilijk heeft in zijn natuurlijke habitat (de plant komt in het wild enkel voor op Sumatra, nvdr). De rol die de Plantentuin Meise opneemt in lokale en internationale natuurbeschermingsprogramma’s, zal alleen maar belangrijker worden.  

“Het is ergens jammer dat het zo nodig is. Ook in Vlaanderen, waar de natuur al zo gefragmenteerd is. Natuurherstel is effectief, maar alleen als het op grote schaal gebeurt”, besluit Vandenbroele. Reynders maakt een gelijkaardige conclusie. “Er zijn oplossingen om de natuur te herstellen. Het werkt, maar je moet het heel bewust en met voldoende wetenschappelijke achtergrond aanpakken om de successen te tonen en iedereen mee te krijgen in het verhaal. We moeten niet alleen op de zeldzame soorten mikken: soorten die het nu goed doen, kunnen het over twintig jaar moeilijk hebben. Het gaat om een natuurnetwerk dat kunstmatige landsgrenzen overstijgt. Ieder lapje natuur telt, in Vlaanderen en daarbuiten.”