Drukt Vlaanderen op pauze? Het Vlaamse klimaatbeleid doorgelicht

In het regeerakkoord doet de Vlaamse regering zijn beleidsvisie voor de komende vijf jaar uit de doeken. Milieu- en natuurbeschermingsorganisaties blijven op hun honger zitten wat de ambities en doelstellingen in het beleid betreft.

Eind september kwam er witte rook uit de Vlaamse regeringsformatie. Onder het motto ‘Samen werken aan een welvarend Vlaanderen’ legt de nieuwe Vlaamse regering, onder leiding van minister-president Matthias Diependaele (N-VA), het beleidsplan op tafel. Klimaat lijkt in dat welvarend Vlaanderen maar een bijrol te krijgen, kaarten verschillende natuurbeschermingsorganisaties aan. Net wanneer de druk op Vlaanderen en België stijgt om het klimaatbeleid aan te scherpen, duwt de nieuwe regering op de pauzeknop, luidt de kritiek op het regeerakkoord. We nemen het Vlaamse regeerakkoord 2024-2029 onder de loep. 

Pragmatische aanpak 

De volgorde waarin de Vlaamse regering zijn regeerakkoord opsomt, zegt eigenlijk al veel over de richting die het beleid zal uitgaan. Het beleidsplan begint met economie en werk. Klimaat komt pas in het vierde hoofdstuk aan bod. De Vlaamse regering benadert klimaatbeleid vanuit een pragmatische aanpak, in functie van de economische en sociale context van Vlaanderen. 

Dat blijkt ook duidelijk uit een toelichting van een woordvoerder van het kabinet van minister Melissa Depraetere aan Ecotips. “We zullen de komende jaren een ambitieus klimaatbeleid voeren, dat haalbaar en betaalbaar is. Dat doen we door in te zetten op collectieve renovaties en daarbij mensen te ondersteunen, ook financieel. Maar ook door te investeren in hernieuwbare energie, zoals zon en wind, en daarbij de energiefactuur op een sociale manier te hervormen.” 

Wat de overkoepelende doelstellingen betreft, blijft de nieuwe regering bij de beloftes die al in 2015 onder het Akkoord van Parijs werd gemaakt. Centraal in die plannen staat het verminderen van de CO2-uitstoot met minstens veertig procent tegen 2030. Tegen 2050 wil Vlaanderen klimaatneutraal zijn. Het uitfaseren van fossiele brandstoffen en het stimuleren van duurzame mobiliteitsvormen moeten dat mogelijk maken.  

Slechte leerling 

Milieubeschermingsorganisaties vinden de voorgestelde targets lang niet ambitieus genoeg. Onder andere WWF België, Natuurpunt en Bond Beter Leefmilieu spreken van een ‘valse start’ voor het klimaatbeleid. Zo blijft Vlaanderen onder de door Europa opgelegde doelstelling van 47 procent minder CO2-uitstoot. “Pas als een uitstoot van veertig procent bereikt wordt, zal Vlaanderen zijn klimaatambitie voor 2030 optrekken richting 47 procent”, staat in het regeerakkoord te lezen. De regering verwijst naar onder meer de hoge bevolkingsdichtheid in Vlaanderen om die stapsgewijze aanpak te verantwoorden. Een goedkoop excuus, vinden de milieuorganisaties, en zij niet alleen. 

De Europese Commissie heeft België al meermaals op de vingers getikt voor de klimaatplannen. In februari kreeg ons land een veeg uit de pan omdat het onder de door Europa opgelegde doelstellingen blijft. Ook werden deadlines om klimaatplannen in te dienen meermaals niet gehaald.  

Net wanneer de druk op Vlaanderen stijgt om het klimaatbeleid aan te scherpen, duwt de regering op de pauzeknop.

Als kers op de taart is België niet op de goede weg om zijn eigen doelstellingen te halen. Vlaanderen heeft op dit moment de uitstoot met maximaal min twintig procent gereduceerd. Om binnen vijf jaar veertig procent te halen is er nog een flinke inhaalslag nodig, maar toch lijkt de Vlaamse regering de urgentie niet te voelen. Om de druk te verhogen, heeft de Commissie in oktober een inbreukprocedure gestart. Dat kan resulteren in boetes, al zijn die eerder zeldzaam.  

Natuurherstel of natuurstop? 

Ook over de implementatie van de Europese natuurherstelwet zijn de milieuverenigingen teleurgesteld. Natuurpunt spreekt zelfs van een ‘symbolische natuurstop’. De natuurherstelwet is opgelegd vanuit de Europese Unie om natuurgebieden en biodiversiteit op land en op zee beter te beschermen. Meer dan tachtig procent van de Europese natuurgebieden is er slecht aan toe.  

Natuurpunt betreurt dat de Vlaamse regering vooral naar uitzonderingen in de natuurherstelwet zoekt. Er worden geen nieuwe natuurgebieden erkend alsook geen nieuwe bufferzones ingevoerd om beschermde natuurgebieden met elkaar te verbinden. De Vlaamse regering reduceert natuurgebieden tot enkele versnipperde ‘groene postzegels’, stelt Natuurpunt. Dat hoeft ergens niet te verwonderen, want Vlaanderen was tegen de natuurherstelwet, uit vrees voor de impact op de landbouw. 

Een ander heikel punt waar klimaat- en landbouwbeleid botsen, is stikstof. Je herinnert je ongetwijfeld nog de heisa rond het stikstofakkoord. De nieuwe regering lijkt dat trauma te willen vergeten, want stikstof wordt nauwelijks tot niet vermeld in het regeerakkoord. De volgende legislatuur wil werk maken van de Programmatische Aanpak Stikstof met criteria voor het toekennen van vergunningen in de landbouwsector vanaf 2031. De landbouwsector vindt de normen en regels te streng, de milieusector twijfelt aan de effectiviteit en de schaalbaarheid.  

Het regeerakkoord omvat nog andere maatregelen voor het stimuleren van ‘duurzame landbouw binnen de ecologische (en economische) grenzen van Vlaanderen’. Belangrijke punten zijn onder andere het creëren van bufferzones waar het gebruik van pesticiden verboden wordt, de uitvoering van het mestakkoord en de afbouw van de veestapel. Aan minister Jo Brouns (CD&V) de moeilijke taak om de vaak tegenstrijdige belangen van milieubeheer en landbouwindustrie te verzoenen.  

Blue Deal drooggelegd 

Een ander punt in het regeerakkoord dat kritiek krijgt, is de budgettering voor de Blue Deal. De Blue Deal was het paradepaardje van de vorige minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA). Het plan omvat maatregelen om Vlaanderen beter voor te bereiden op zowel periodes van droogte als wateroverlast door extreme neerslag, zoals de provincie Luik in 2021 meemaakte. Demir kreeg destijds veel lof van waterexperten én natuurverenigingen voor Blue Deal. 

Niemand lijkt dan ook te begrijpen waarom de Vlaamse regering stevig snoeit in het budget voor Blue Deal. Tijdens de komende legislatuur wordt 285 miljoen euro opzijgezet, terwijl de vorige regering meer dan 500 miljoen uitrekende. Vooral in de komende twee jaren houdt de regering de vinger op de knip. En dat terwijl ‘waterbommen’ die overal in Europa vallen, zoals recent in het zuiden van Spanje, het meest zichtbare gevolg zijn van de klimaatverandering op ons continent.  

Modal shift: handrem op elektrisch 

Duurzaamheid is na verkeersveiligheid het belangrijkste kernwoord van het mobiliteitsbeleid, één van de bevoegdheden van Annick De Ridder (N-VA). De Vlaamse regering wil een versnelling hoger schakelen met de ‘modal shift’. Tegen 2030 zou vijftig procent van alle werk- en vrijetijdsverplaatsingen via duurzame mobiliteitsmiddelen moeten gebeuren. Met onder meer investeren in openbaar vervoer, het uitbreiden van de fietsinfrastructuur en deelmobiliteit hoopt de regering dat te bereiken. 

Wat elektrische wagens betreft, lijkt de regering in een spreidstand te staan. Langs de ene kant moet er geïnvesteerd worden in meer laadinfrastructuur, maar anderzijds wordt er aan de handrem getrokken wat de volledige uitfasering van diesel- en benzinewagens betreft. Sinds 22 november krijgen particulieren die een elektrische wagen kopen geen premie meer. De premie werd afgeschaft omdat die de overheid simpelweg te veel geld kostte: er werd al meer dan 40 miljoen euro uitbetaald. Tot onvrede van de auto-industrie, die beargumenteren dat de premie een stimulans was voor particulieren om in elektrische wagens te investeren. Tegen 1 januari 2035 wil het Europese Parlement de verkoop van wagens met verbrandingsmotoren volledig verbieden.  

Vlaanderen zal de komende jaren voor grote klimaatuitdagingen staan. Net daarom is het opmerkelijk dat klimaat aan belang verliest op de politieke agenda. Klimaat zou een thema moeten zijn dat vrij is van politieke kleur, maar dat is in de praktijk vaak anders.