Naar de inhoud

Ook van ForLink: ITdaily · Schoolit

Nieuwsbrief Mijn account

Ondernemen · Achtergrond

Waterstof à la façon belge – Belgische waterstofstrategie onder de loep

Door David Van Waeyenberghe

· 8 min lezen

Witte vrachtwagen met waterstoftank op een groen veld, met een vliegtuig in de lucht en opslagtanks met H2.

België kreeg in juli als eerste land een eigen waterstofwet. Die moet in hoofdzaak het  transport van de (groene) waterstof reguleren én de positie van ons land versterken. Want volgens minister Tinne Van der Straeten (Groen) is België koploper in hernieuwbare waterstof. Wat is waterstof? Welke toepassingen zijn er mogelijk en is het ook effectief een groen alternatief voor vervuilende energie?

Ecotips dook in het dossier samen met Stefan Van Laer, sinds anderhalf jaar aan de slag bij WaterstofNet als strategisch communicator en beleidsadviseur. Ons land heeft best veel troeven achter de hand om een leidende rol te spelen op waterstofgebied. Toch zijn we, typisch Belgisch zeker, vaak te bescheiden en mogen we ons gerust wat meer op de borst kloppen. Dat is, onder andere, de taak van Stefan Van Laer binnen WaterstofNet en de Belgian Hydrogen Council. België als Europese waterstofpoort, het is veel meer dan een mooi begrip, zo blijkt. 

Wat is waterstof?

Waterstof (H2) is het eerste element in de tabel van Mendeljev. Het is het vaakst voorkomende element op onze planeet. Alleen, de waterstofmolecule komt nooit alleen voor. Het hangt altijd vast aan een ander element. Bij water (H2O) is dat een zuurstofatoom (O), bij aardgas (CH4) hangt het vast aan een koolstofatoom (C). Waterstof is geen energiebron, zoals water of wind. Het moet worden geproduceerd en dat kan op verschillende manieren, waaronder grijze of groene waterstof. Eens geproduceerd, kan waterstof dienen als grondstof in industriële toepassingen of als brandstof voor transport en eventueel huishoudelijk gebruik. Het is een duurzaam alternatief voor aardgas of kolen, omdat het volledig ecologisch kan worden geproduceerd. 

Toepassingsgebieden

Het gebruik van waterstof als grond-of brandstof is mogelijk in verschillende toepassingsgebieden, voornamelijk industrie, transport, huishoudelijk en als balancering van de energiemarkt. De chemische industrie gebruikt al veel, voornamelijk grijze waterstof als grondstof. Nieuwe gebruikers, zoals de staalindustrie (ArcelorMittal) zullen met nieuwe technologieën meteen moeten inzetten op groene waterstof. In de industrie staan waterstoftoepassingen niet ter discussie, simpelweg omdat er geen alternatieven zijn.  

Voor andere toepassingen valt het gebruik van waterstof af te wegen tegenover andere brandstoffen. “Het vraagstuk is welke gebieden we moeten elektrificeren en wat we op waterstof zetten”, legt Stefan Van Laer uit. “Bij transport is de regel hoe zwaarder en meer ‘heavy duty’, hoe meer kans dat het waterstof zal worden. Neem het voorbeeld van een vliegtuig: voor een traject Brussel-Parijs zal het mogelijk zijn om elektrisch te vliegen. Voor een trip naar pakweg Peking zal dat wellicht nooit elektrisch kunnen en is waterstof de aangewezen brandstof. Hetzelfde geldt voor vrachtwagens en bussen. Bij de productie van waterstof gaat ongeveer 30 procent van de energie verloren. Daarom is elektrificatie de eerste keuze. Waar dat niet mogelijk is, kiest men best voor waterstof ondanks de verliezen.” 

Waterstof in alle kleuren

Waterstof kan op verschillende manieren worden geproduceerd. In vaktermen gaat het dan voornamelijk om grijze en groene waterstof, al zijn andere varianten ook mogelijk. “Het unieke aan België is dat we vandaag al vrij veel waterstof gebruiken, tussen 400 en 500 kiloton per jaar. Dat is eigenlijk voor het overgrote deel grijze waterstof. Er zit slechts een kleine fractie groen tussen. In principe hangt waterstof altijd vast aan een ander atoom, al zijn er uitzonderingen. Hier en daar wordt zuivere waterstof ontdekt in de bodem, bijvoorbeeld in Mali. Die waterstof wordt witte waterstof genoemd, al is het nog niet duidelijk of dat echt ecologisch en op grote schaal te ontginnen zal zijn.” 

Eigenlijk zijn de Federale en Vlaamse visie bijzonder complementair. Waar de federale strategie mikt op importeren en doorvoeren van groene moleculen, gaat het in de Vlaamse eerst over technologie ontwikkelen en die daarna exporteren.

Stefan Van Laer – Manager ‘Policy and Strategic Communication’ at WaterstofNet / Belgian Hydrogen Council 

Laten we even de uitzondering vergeten. Wat is het verschil tussen grijze en groene waterstof? Aardgas (CH4) is een bron van grijze waterstof. Door extreem warme stoom te maken wordt het atoom gekraakt Waarbij er waterstof (H2) en koolstofdioxide (CO2) gevormd worden. Als dat CO2 vrijkomt, warmt het de atmosfeer op. Via elektrolyse is waterstof ook op een groene manier te verkrijgen. In een speciaal toestel op basis van water en groene elektriciteit (zonne- en windenergie) wordt de watermolecule (H2O) gesplitst in waterstof (H2) en zuurstof (O). Dat zuurstof brengt uiteraard geen schade toe en de CO2-uitstoot is quasi nul.” 

Die groene waterstof, daar mikt de waterstofindustrie op. “Het einddoel is voor WaterstofNet altijd groen”, legt Van Laer uit. “In de tussenperiode zijn   overgangstechnologieën een optie. Er zijn nog kleuren naast grijs en groen. Blauw is er zo één van, waar CO2 die uit grijze waterstof vrijkomt, wordt afgevangen. Roze bestaat ook, dat is (net als blauwe) ‘low carbon’ waterstof op basis van nucleaire technologie. Op zich zijn we niet tegen die verschillende vormen van productie, zolang het einddoel maar groene waterstof is. Trouwens, wij zijn niet echt fan van de kleurtjes en spreken liever over low carbon waterstof want de bedoeling moet zijn om snel onze CO2 te reduceren.” 

(Belgische) waterstofstrategie

Ons land is een voortrekker op wereldvlak, zowel op vlak van productie als doorvoer naar andere landen, en daar mogen we best fier op zijn. Maar, België zou België niet zijn zonder complexe structuren en aparte bevoegdheden. “De Belgische waterstofstrategie bestaat eigenlijk uit drie verschillende strategieën”, verklaart Stefan Van Laer. Zowel Vlaanderen als Wallonië en de federale regering hebben hun waterstofstrategie of werken eraan. Die aparte strategieën zijn voor een groot deel ingegeven door de verschillende bevoegdheden. 

Zo ligt bij de federale strategie de focus heel hard op import en infrastructuur. Het kabinet van minister Tinne Van der Straeten (Groen) lanceerde de strategie in 2020. “De federale strategie mikt heel hard op wat er vandaag al gebeurt voor aardgas. We zijn een sterke importhub, zeker sinds de oorlog in Oekraïne. België voert veel meer aardgas in, twee derde meer dan dat we zelf verbruiken. Dat aardgas voeren we door naar andere landen, voornamelijk naar Duitsland dat door de afhankelijkheid van Rusland in de problemen is gekomen. De federale overheid wil België nu ook positioneren als importhub in Europa voor groene moleculen in de toekomst.” 

Infografiek van waterstofroutes: uit windmolens naar pijpleidingen en industrie, transport en gebouwen
De Belgische waterstofstrategie in schema

De Vlaamse regering heeft haar eigen strategisch waterstofplan opgesteld. “Die Vlaamse visie is heel hard geënt op technologie, onderzoek en innovatie. Het gaat minder om hoeveel we willen invoeren, maar veel meer over de manieren om technologiespelers te ondersteunen, onderzoek te voeren naar de toepassingen van waterstof, enzovoort. Eigenlijk zijn de Federale en Vlaamse visie bijzonder complementair. Waar de federale strategie mikt op importeren en doorvoeren van groene moleculen, gaat het in de Vlaamse eerst over technologie ontwikkelen en die daarna exporteren.”  

Ons land is een voortrekker op wereldvlak, zowel op vlak van productie als doorvoer naar andere landen, en daar mogen we best fier op zijn.

Stefan Van Laer – Manager ‘Policy and Strategic Communication’ at WaterstofNet / Belgian Hydrogen Council 

Aardgasnet ombouwen

De federale strategie ziet slechts een kleine toekomst in waterstof uit lokale hernieuwbare energie. Aan zee komen steeds meer windparken, maar op termijn zal de maximale capaciteit zijn bereikt. Door het energieverlies dat waterstofproductie met zich meebrengt, wordt die hernieuwbare energie beter maximaal rechtstreeks gebruikt. Dus schakelt de regering enkele versnellingen hoger wat import van waterstof betreft. Zo bereikte België een verregaande overeenkomst met Oman en Namibië voor de aanvoer van waterstof. Ook uit landen als Chili, UK en binnenkort Denemarken zal waarschijnlijk groene waterstof worden ingevoerd.   

Om tot een efficiënte verwerking te komen, is dus een state-of-the-art pijpleidingennetwerk nodig. “Netbeheerder Fluxys werkt eraan om dat aardgasnet ‘futureproof’ te maken. “Zeebrugge is een absolute wereldspeler als aardgasterminal”, zegt Van Laer. “Ook die zal binnen enkele jaren omgevormd zijn tot waterstofterminal. Al zijn ook andere dragers zoals ammoniak mogelijk.” Uit bovenstaand schema valt op dat de federale overheid vooral heil ziet voor waterstof in de industrie en het zwaar transport.  

Ons land heeft best wat troeven achter de hand om een voorname rol te spelen. Naast drie havens (Oostende, Antwerpen-Zeebrugge en North Sea Port) dicht bij elkaar beschikt ons land over de nodige infrastructuur zoals pijpleidingen die onze positie versterken. “We zijn ook sterk geconnecteerd met landen als Frankrijk, Luxemburg, Duitsland en Nederland. Door onze ideale ligging hebben we een unieke kans om zo een importhub te worden. Bovendien heeft Antwerpen de op één na grootste petrochemische cluster wereldwijd, na Houston. En in die sector zal waterstof alleen maar belangrijker worden.” 

WaterstofNet vs Belgian Hydrogen Council

In 2009 richtte Adwin Martens de Vlaams-Nederlandse organisatie WaterstofNet op. Zes jaar later groeide uit die samenwerking de Waterstof Industrie Cluster (WIC), die bedrijven en organisaties samenbrengt. “WaterstofNet heeft als doel om (grensoverschrijdende) waterstofprojecten te ondersteunen”, legt Van Laer uit. Van daaruit is de cluster ontstaan in 2015. Initieel waren er ongeveer twintig leden, nu zijn dat er ruim 150. Het overgrote deel, 90 procent, is gebaseerd in Vlaanderen.” 

Kaart van België met logo's van bedrijven uit de waterstofcluster, aangeduid op hun vestigingsplaats.
De leden van de Belgian Hydrogen Council in kaart

Industrieel Ecosysteem BHC members 

Enkele maanden geleden is de Belgian Hydrogen Council (BHC) opgericht. De raad brengt zowel de Vlaamse cluster als de Waalse collega’s van H2 Hub Wallonia samen. Ook in onze buurlanden ontstaan nationale waterstofraden. “In de council worden geen projecten uit de grond gestampt zoals dat in WaterstofNet en de WIC wel het geval is. BHC legt zich meer toe op het beleidswerk met de verschillende overheden. Een groot en belangrijk onderdeel is promotie en internationalisatie want we zijn vaak te bescheiden. We beschikken te weinig over promotiemateriaal om onze troeven naar voor te brengen. Op 16 oktober organiseert BHC een eerste congres, de officiële lancering als het ware. Tegen dan zullen we al heel wat promotiemateriaal klaar hebben.” 

Meer info: www.waterstofnet.eu / www.belgianhydrogencouncil.be 

David Van Waeyenberghe Voormalig journalist

David Van Waeyenberghe schreef tussen september 2022 en juli 2024 meer dan 600 artikels voor Ecotips, vooral over omgeving, energie, mobiliteit en de circulaire economie.

Alle artikels van David Van Waeyenberghe

Nu in het magazine: Ecotips 26.05

De Efteling: klimaatneutraal sprookje

Digitaal · € 59,50 Op papier · € 89,50

Meer over Ondernemen

Alles over Ondernemen